Lebowa Dorota

Katedra Prawa Administracyjnego i Nauki o Administracji UMCS w Lublinie

PARK NARODOWY JAKO PRAWNA FORMA OCHRONY PRZYRODY

Geneza instytucji parku narodowego

Park narodowy jest przykіadem obszaru specjalnego o charakterze ekologicznym. Ten ostatni termin jest pojкciem doktrynalnym i obejmuje oznaczon№ przestrzeс, na ktуrej obowi№zuje specyficzny reїim prawny wyі№czaj№cy lub co najmniej ograniczaj№cy dotychczasowy porz№dek prawny (normy powszechnie obowi№zuj№ce). Jest on tworzony dla realizacji nadrzкdnych zadaс paсstwa na danym – wyodrкbnionym terenie.

Wyodrкbnienie i prawna ochrona parkуw narodowych naleї№ do „najstarszych» form ochrony przyrody. Pojкcie parku narodowego powstaіo w XIX wieku, wуwczas gdy powoіano pierwszy park narodowy Yellowstone w USA. Zgodnie z уwczesn№ definicj№: „park narodowy jest obszarem ziemi lub wody, ktуry ze wzglкdu na swoj№ szczegуln№ wartoњж, uznaje siк jako rezerwat krajobrazu, flory i fauny w ich dzikim i naturalnym stanie» (1872 rok). Natomiast w њwietle Konwencji Londyсskiej z 8 listopada 1933 roku oraz Konwencji Panamerykaсskiej z dnia 12 paџdziernika 1940 roku park narodowy to poddany publicznej kontroli obszar przystosowany do popierania ochrony i zabezpieczania їycia dzikich zwierz№t i roњlinnoњci oraz zabezpieczania przedmiotуw o wartoњci estetyczniej lub o znaczeniu naukowym dla korzyњci, poїytku i radoњci ogуіu.

W miarк rozwoju dziaіalnoњci gospodarczej i niekontrolowanej aktywnoњci turystycznej, ktуre niosіy szereg zagroїeс przyrody, pierwotne XIX–wieczne motywy tworzenia parkуw narodowych „dla radoњci i dobra ludzi», zostaіy zast№pione motywami tworzenia parkуw narodowych dla celуw naukowych, dydaktycznych i turystycznych.

Polska przyjкіa definicjк parku narodowego okreњlon№ na X (w New Delhi w 1969 roku) i XI (w Benff w 1972 roku) Ogуlnym Zgromadzeniu Њwiatowej Unii Ochrony Przyrody i Jej Zasobуw.

Zgodnie z definicj№ Њwiatowej Unii Ochrony Przyrody park narodowy to obszar, ktуry musi speіniaж nastкpuj№ce przesіanki. Po pierwsze, zawiera jeden lub kilka ekosystemуw, maіo lub zupeіnie nie zmienionych przez uїytkownika lub osadnictwo czіowieka, gdzie gatunki roњlin i zwierz№t oraz przyroda nieoїywiona maj№ szczegуlne znaczenie dla celуw naukowych, wychowawczych i wypoczynkowych, albo gdzie istniej№ krajobrazy naturalne o duїym znaczeniu estetycznym.

Po drugie, na ktуrym organy administracji publicznej wіaњciwe miejscowo i rzeczowo danego paсstwa zastosowaіy odpowiednie њrodki, aby przeszkodziж gospodarczemu uїytkowaniu zasobуw przyrody celem utrzymania wartoњci: ekologicznych, gemorfologicznych i krajobrazowych.

Po trzecie, jest to obszar, ktуrego zwiedzanie udostкpnia siк – pod pewnymi warunkami – dla celуw wypoczynkowych czy kulturowych.

Jak juї wczeњniej wspomniaіam pierwszym parkiem narodowym byі Park Narodowy Yellowstone w USA, utworzony w 1872 roku. Nastкpnym byі australijski Krуlewski Park Narodowy (1879 rok), po nim kanadyjski Park Narodowy Banff (1885 rok) oraz Park Narodowy Tongario w Nowej Zelandii utworzony w roku 1887 na terenach podarowanych paсstwu przez wodza Maorysуw.

W Europie pierwszy park narodowy powstaі w Niemczech w 1910 roku w celu ochrony Leneburger Heide, wrzosowisk w dorzeczu Elby. W tym samym roku w Szwecji powstaіy cztery parki narodowe. W 1913 roku Francja utworzyіa swуj pierwszy park narodowy Berarde. Najwiкkszym parkiem jest Park Narodowy Leњnego Bizona w Kanadzie o powierzchni 4.480.700 ha.

Na ziemiach polskich pierwsze inicjatywy utworzenia parku narodowego w Tatrach pojawiіy siк w latach osiemdziesi№tych XIX wieku. Po odzyskaniu niepodlegіoњci specjalne jednostki organizacyjne pod nazwami „parkуw narodowych» zostaіy utworzone w Biaіowieїy (1921 rok) i w Pieninach (1932 rok). Jednak podstawa prawna pojawiіa siк dopiero w ustawie z dnia 10 marca 1934 roku o ochronie przyrody, ktуrej art. 9 stanowiі, їe w okolicach

o krajobrazie szczegуlnie piкknym i bogatym w osobliwoњci przyrody, gdzie ochrona przyrody nie moїe ograniczaж siк do poszczegуlnych przedmiotуw, lecz powinna jednolicie dotyczyж ich skupieс, na obszarze co najmniej 300 ha Rada Ministrуw moїe rozporz№dzeniem utworzyж park narodowy.

Przepis art. 11 pkt. 3 ustawy z dnia 7 kwietnia 1949 roku o ochronie przyrody stanowiі, їe poddanie pod ochronк nastкpuje przez utworzenie parkуw narodowych na okreњlonych obszarach o powierzchni nie mniejszej od 500 ha, o szczegуlnych wartoњciach dla interesu publicznego.

Kolejna ustawa z dnia 16 paџdziernika 1991 roku o ochronie przyrody w brzmieniu pierwotnym rozbudowaіa przepisy o parkach narodowych. Ustawodawca unormowaі wуwczas w zasadzie spуjny wewnкtrznie system komplementarnych, prawnoustrojowych podstaw tworzenia, utrzymywania i zarz№dzania parkami narodowymi.

Materialnoprawne podstawy funkcjonowania parkуw narodowych

Obowi№zuj№ca obecnie ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 roku o ochronie przyrody «przejкіa» definicjк parku narodowego z ustawy z 1991 roku. Zgodnie z dyspozycj№ art. 8 ust. 1 u. o. p. park narodowy obejmuje obszar wyrуїniaj№cy siк szczegуlnymi wartoњciami przyrodniczymi, naukowymi, spoіecznymi, kulturowymi i edukacyjnymi, o powierzchni nie mniejszej niї 1000 ha, na ktуrym ochronie podlega caіa przyroda oraz walory krajobrazowe.

Parki narodowe s№ to tzw. zespoіowe (obszarowe) prawne formy ochrony przyrody, do ktуrych oprуcz nich zalicza siк: rezerwaty przyrody, parki krajobrazowe, obszary Natura 2000 oraz obszary chronionego krajobrazu.

Celem utworzenia parku narodowego jest zachowanie rуїnorodnoњci biologicznej, zasobуw, tworуw i skіadnikуw przyrody nieoїywionej i walorуw krajobrazowych, przywrуcenie wіaњciwego stanu zasobуw i skіadnikуw przyrody oraz odtworzenie znieksztaіconych siedlisk przyrodniczych, siedlisk: roњlin, zwierz№t lub grzybуw.

Powyїsze uregulowanie wskazuje na jedn№ z najwaїniejszych funkcji parku narodowego jak№ jest funkcja ochronna polegaj№ca na zachowaniu caіej rуїnorodnoњci przyrody, niezaleїnie od aktualnej oceny wartoњci, potrzeby ochrony i waїnoњci poszczegуlnych skіadnikуw przyrody.

Park narodowy tworzy Rada Ministrуw w drodze rozporz№dzenia. Reguluje ono w szczegуlnoњci nazwк parku narodowego, jego obszar, otulinк a takїe nieruchomoњci Skarbu Paсstwa nieprzechodz№ce w trwaіy zarz№d parku narodowego.

Utworzenie lub powiкkszenie parku narodowego jest celem publicznym w rozumieniu ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 roku o gospodarce nieruchomoњciami.

Swoistoњж parku narodowego jako obszaru specjalnego polega na „wyjкciu» obszaru parku spod powszechnie obowi№zuj№cego porz№dku prawnego i poddaniu specjalnemu reїimowi ochrony prawnej zgodnie z obowi№zuj№c№ ustaw№ o ochronie przyrody.

Zakazy odnosz№ce siк do parkуw narodowych zostaіy okreњlone w akcie rangi ustawowej, co jest zgodne z postanowieniami obowi№zuj№cej Konstytucji RP przewiduj№cymi, iї jedyn№ dopuszczaln№ form№ wprowadzenia ograniczeс w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolnoњci i praw jest forma ustawowa (art. 31 ust. 3 Konstytucji).

Naleїy podkreњliж, iї przepisy dotycz№ce reїimu prawnego obszarуw i przedmiotуw objкtych ochron№ ulegіy zasadniczej zmianie w stosunku do tekstu pierwotnego ustawy z 16 paџdziernika 1991 roku o ochronie przyrody. W wyniku noweli z dnia 7 grudnia 2000 roku art. 37 ustawy z 1991 roku zostaі wykreњlony, a w jego miejsce wprowadzono odrкbne katalogi zakazуw w stosunku do parkуw narodowych i rezerwatуw przyrody (art. 23a), parkуw krajobrazowych i obszarуw chronionego krajobrazu (art. 26a), ochrony gatunkowej (art. 27a i 27b) oraz indywidualnych form ochrony przyrody (art. 31a).

Podczas gdy w poprzednim stanie prawnym ustawodawca wprowadzaі „ograniczenia i zakazy», to po noweli z 2000 roku wskazaі jedynie na „zakazy». Poza tym wyliczenie z «dawnego» art. 37 miaіo charakter przykіadowy («w szczegуlnoњci») a de lege lata zakazy maj№ charakter zamkniкty, co oznacza, їe nie mog№ byж wprowadzane їadne inne poza wyraџnie wymienionymi.

Obecnie obowi№zuj№ca u. o. p. w dyspozycji art. 15 ust. 1 przewiduje zakazy wіaњciwe dla parku narodowego i rezerwatu przyrody. Zakazy te obowi№zuj№ z mocy samego prawa i nie ma potrzeby umieszczania ich w akcie powoіuj№cym do їycia park narodowy. Oczywiњcie nie wszystkie z nich bкd№ obowi№zywaіy na terenie kaїdego parku narodowego, co jest podyktowane specyfik№ konkretnego parku. Niezastosowanie siк do okreњlonych ustawowo zakazуw jest sankcjonowane okreњlonymi formami odpowiedzialnoњci prawnej, a szczegуlnoњci odpowiedzialnoњci administracyjnej.

Podzielaj№c pogl№d W. Radeckiego, zakazy odnosz№ce siк m. in. do parku narodowego moїna podzieliж na piкж grup tj.:

 

Внимание!

Внимание! Все материалы, размещенные на сайте, выпущены в печатной форме и защищены законодательством об авторском праве Республики Беларусь. Полнотекстовое использование (перепечатка) материалов сайта допускается только с согласия издателя (ЧУП "Паркус плюс"), цитирование в научных целях допускается без согласия, но при обязательном указании автора статьи и источника цитирования.


Проверить аттестат

На правах рекламы