Babибk Vladimнr

Kosice (Slovakia)

WSTКP DO KONSTYTUCJI FEDERACJI ROSYJSKIEJ

W praktyce konstytucyjnej wielu paсstw, zarуwno dawniej jak i wspуіczeњnie przyjкto nadawaж tekstom konstytucji pewn№ uporz№dkowan№ wewnкtrzn№ strukturк: tekst jest podzielony na poszczegуlne jednostki okreњlone zazwyczaj jako tytuіy, dziaіy, czкњci, rozdziaіy – odpowiednio nosz№ce odrкbne wіasne tytuіy, z reguіy oznaczone kolejnymi liczbami, a w tych ramach poszczegуlne normy konstytucyjne rуwnieї s№ «uporz№dkowane» (zhierarchizowane) i ponumerowane (jako artykuіy, ustкpy, punkty). Wyodrкbnion№ jednostk№ tekstu konstytucji jest wstкp, okreњlany takїe jako «preambuіa» (ang. preamble, franc. preambule, niem. Preambel); wystкpuje on bezpoњrednio po tytule konstytucji, a przed pozostaіymi numerowanymi juї jednostkami jej tekstu.

Tradycja umieszczania w konstytucjach wstкpu–preambuіy jest odlegіa; zapocz№tkowuje j№ konstytucja amerykaсska z 1787 roku znan№ formuі№ «We, the People» – «My, Narуd…»; formк preambuіy przyjmuje nastкpnie polska Konstytucja 3 maja z 1791 roku, a nastкpnie np. konstytucja francuska z 3 wrzeњnia 1791 i z 1795 roku. Tradycja ta potem kontynuowana jest w sposуb niejednolity temporalnie i co do zasiкgu geograficznego paсstw, ale niemniej jednak jest tendencj№ staі№, i zwіaszcza wspуіczeњnie wystкpuje w doњж szerokim zakresie.

Preambuіa wystкpuje w konstytucji RP z 1921, w ustawie konstytucyjnej z 17 paџdziernika 1992 roku o wzajemnych stosunkach miкdzy wіadz№ ustawodawcz№ i wykonawcz№ RP oraz o samorz№dzie terytorialnym (tzw. Maіa Konstytucja) i w konstytucji z 1997 roku oraz w konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z 1952 roku. Porуwnuj№c treњж tych preambuі stwierdzimy, їe preambuіa z 1952 roku ma caіkiem inny charakter niї preambuіy konstytucji uprzednich – przede wszystkim w aspekcie aksjologicznym i polityczno–ideologicznym. Jako typ konstytucji paсstwa socjalistycznego – nawi№zuje ona rуwnieї we wstкpie do wzoru konstytucji radzieckich poprzedzonych czкњci№ wstкpn№ (o rуїnej formie), bкd№c№ w treњci kwintesencj№ zaіoїeс ideologicznych paсstwa radzieckiego. Jest to zreszt№ cecha wszystkich wstкpуw do konstytucji paсstw socjalistycznych powstaіych po II wojnie њwiatowej w geograficznej strefie wpіywуw ZSRR.

Po II wojnie њwiatowej preambuіy wystкpuj№ takїe w konstytucjach Francji z 27 paџdziernika 1946 roku i z 4 paџdziernika 1958 roku, w konstytucji Niemiec (RFN) z 1949 roku, w konstytucjach: Portugalii z 2 kwietnia 1976 roku, Hiszpanii z 27 grudnia 1978 roku, Szwajcarii z 18 kwietnia 1999 roku; w konstytucji Grecji preambuіa ma tylko formк jednozdaniowego invocatio Dei. Wreszcie preambuіy o caіkowicie nowej treњci aksjologiczno–ideowej przyjкіy konstytucje paсstw postsocjalistycznych, tzn. tych, w ktуrych od 1989 roku dokonywaі siк proces gікbokich przeksztaіceс ustrojowych w drodze przejњcia od ustroju socjalistycznego do ustroju demokratycznego. W najwiкkszym skrуcie moїna powiedzieж, їe preambuіy te wyraїaj№ system wartoњci wіaњciwy dla paсstw o ustroju demokratycznym lub aspiruj№cych do utworzenia takiego ustroju. Tak wiкc preambuіy zawieraj№ na przykіad konstytucje Albanii, Biaіorusi, Buіgarii, Macedonii, Czech, Chorwacji, Estonii, Sіowenii, Sіowacji, Ukrainy, Litwy.

Pewnym wyrazem przemian ustrojowych w b. ZSRR jest wstкp do konstytucji Federacji Rosyjskiej z 1993 roku. Wyraїa on caіkiem inny system wartoњci niї np. wstкp (nie tytuіowany) do Konstytucji ZSRR z 1997 roku. We wstкpie tym (z 1977 roku) okreњlone s№ nastкpuj№ce wartoњci – a wіaњciwie kategorie ideologiczne: rewolucja, dyktatura proletariatu, zwrot od kapitalizmu do socjalizmu, kres wyzysku czіowieka przez czіowieka i antagonizmu klasowego, budownictwo socjalizmu, spoіeczna wіasnoњж њrodkуw produkcji, prawdziwa demokracja dla mas pracuj№cych, demokracja socjalistyczna, spoіeczeсstwo socjalistyczne, sojusz klasy robotniczej, chіopstwa i inteligencji ludowej, spoіeczno–polityczna i ideowa jednoњж spoіeczeсstwa radzieckiego, klasa robotnicza siі№ przewodni№,, kierownicza rola partii komunistycznej, rozwiniкte spoіeczeсstwo socjalistyczne, socjalistyczny styl їycia, dojrzaіe socjalistyczne stosunki spoіeczne, nowa historyczna wspуlnota ludzi–narуd radziecki, rozwiniкte spoіeczeсstwo socjalistyczne – prawidіowym etapem na drodze do komunizmu, bezklasowe spoіeczeсstwo komunistyczne, spoіeczny–komunistyczny samorz№d, czіowiek spoіeczeсstwa komunistycznego, internacjonalistyczna odpowiedzialnoњж. Spoњrуd tradycji historycznych paсstwa – wyeksponowana jest rewolucja paџdziernikowa i ogуlnie – tradycje rewolucyjne, zdawkowo wspomniano zwyciкstwo w wojnie domowej i w Wielkiej Wojnie Narodowej. Zaakcentowano ci№gіoњж idei i zasad konstytucji z 1918, 1924 i 1936 roku. Wstкp ten jest wiкc jakby syntetycznym (czy teї moїe powiedzieж – schematycznym) wykіadem drogi rozwojowej ZSRR od 1918 roku i przypomnieniem niektуrych kategorii teorii marksistowskiej w «twуrczym» ich rozwiniкciu.

Wstкp do Konstytucji Federacji Rosyjskiej, nie tytuіowany, zwiкzіy (15 wierszy druku), ma odrкbn№ aksjologiк i inn№ wymowк. Najpierw zwrуcimy uwagк na odwoіania historyczne – wyj№tkowo enigmatyczne, nieokreњlone bliїej, tak jakby to byіo paсstwo bez zakorzenienia historycznego, co drastycznie wrкcz kontrastuje z odwoіaniem siк do tradycji historycznych wyraїonym we wstкpach do konstytucji innych paсstw europejskich (por. niїej); wstкp w tym zakresie tematycznym mуwi tylko o «zachowaniu historycznie uksztaіtowanej wspуlnoty narodowej» i o czci pamiкci przodkуw «po ktуrych odziedziczyliњmy miіoњж i szacunek do Ojczyzny». Tak w№ski zakres odwoіaс historycznych, s№dzimy, nie jest przypadkowy – jak w soczewce widaж tu jeden z najbardziej podstawowych problemуw wspуіczesnej Rosji, problem z okreњleniem swej toїsamoњci historycznej i kulturowej, problem zreszt№ nie tak caіkiem nowy, gdyї ostro zostaі wyartykuіowany juї w XIX wieku przez nierozstrzygniкty spуr sіowianofilуw i okcydentalistуw (zapadnikow), i jest to spуr wspуіczeњnie zaktualizowany przez elity polityczne i intelektualne paсstwa rosyjskiego. Z drugiej strony, trzeba powiedzieж, їe rzeczywiњcie, wybуr tradycji historycznych jest z pewnego punktu widzenia bardzo trudny i na swуj sposуb «kіopotliwy» (jeњli moїna tak okreњliж) – pole wyboru owych tradycji jest obecnie dla Rosji niewielkie, bowiem generalizuj№c, wielka tradycja historyczna i kulturowa Rusi Kijowskiej (ta kolebka paсstwa ruskiego) zostaіa niejako «odebrana» przez niepodlegі№ Ukrainк; z uwagi na specyfikк rozwoju historycznego Rosji, jest to potem albo tradycja «zbierania wszystkich ziem ruskich» zapocz№tkowana przez Ruњ Moskiewsk№ i przeradzaj№ca siк nastкpnie w tradycjк imperialnego carstwa (samodzierїawia), albo tradycja totalitarnego w istocie rzeczy paсstwa socjalistycznego (wedіug wielu interpretacji rуwnieї w swym charakterze imperialnego), a nawet deklaratywne nawi№zanie do pewnych tradycji europejskich jest rуwnieї trudne, poniewaї od kilku wiekуw, aї do wspуіczesnoњci, Rosja siк «odcina» od Europy, ktуrej podstawowe idee i wartoњci dla Rosjan s№ obce i niezrozumiaіe i trudne do zaakceptowania, i nawet moїna powiedzieж – niepotrzebne. Modernizacja Rosji przez «westernizacjк», imitacjк wzorуw europejskich generalnie nie jest zbyt akceptowana, i narodziny wrogoњci wobec Europy wi№ї№ siк z tak drastycznie przeprowadzan№ prуb№ «unowoczeњnienia» Rosji podjкt№ przez Piotra I, i czemu jednoczeњnie towarzyszy poczucie dziejowej misji Rosji jako takїe narodu swoiњcie «wybranego», rozwijaj№cego siк samodzielnie poza systemem kulturowym i politycznym Europy, wіasn№ drog№. Rosja «zawieszona» miкdzy Azj№ i Europ№, z wielkim trudem poszukuje swego miejsca w aspekcie politycznym i kulturowym, prуbuj№c obecnie selektywnie przej№ж pewne wartoњci ideowe europejskie (jak to widaж wіaњnie na przykіadzie nowej Konstytucji FR), ale teї nadaje im wіasn№ interpretacjк (moїna tu wymieniж klasyczny, typowy przykіad – problem demokracji i demokratyzacji Rosji).

We wstкpie wystкpuje odwoіanie siк teї do innych wartoњci (lub podstawowych kategorii), ktуre leї№ u podstaw konstytucji, i wymieniamy je w kolejnoњci wystкpowania w tekњcie: wielonarodowy lud Federacji zі№czony wspуlnym losem, prawa i wolnoњci czіowieka, pokуj i zgoda spoіeczna, ogуlnie uznane zasady rуwnouprawnienia i samookreњlenia narodуw, wiara w dobro i sprawiedliwoњж, demokratyczny fundament suwerennej Rosji, odpowiedzialnoњж za Ojczyznк, uznanie siк za czкњж spoіecznoњci њwiatowej. Jak widaж, katalog tych wartoњci nie jest zbyt rozbudowany i budzi teї tzw. mieszane uczucia. Z jednej bowiem strony we wstкpie tym (i w jego ogуlnym charakterze) odczytaж moїna nawi№zanie do tradycji europejskiej, bowiem na przykіad caіkowicie odideologizowany charakter tekstu odpowiada ogуlnie mуwi№c charakterowi wstкpуw do wspуіczesnych konstytucji paсstw demokratycznych. Widzimy caіkowite zerwanie z wartoњciami socjalizmu, i przyjкcie zrкbu wartoњci o charakterze «ogуlnoludzkim» (pokуj, dobro, sprawiedliwoњж), ktуre trudno jest w tym miejscu jednak utoїsamiж jednoznacznie z wartoњciami demokratyczno–liberalnymi, te wyraїone s№ dopiero w odpowiednich normach konstytucji. Wprowadzenie mуwi o podmiocie wіadzy i gіуwnym twуrcy Konstytucji – «My, wielonarodowy lud Federacji Rosyjskiej». Natomiast w tekњcie wstкpu nie ma jakiejkolwiek wzmianki o ideologicznych podstawach konstytucji, na co zwraca uwagк np. Andrzej Stelmach, pogl№d, ktуry moїna zaakceptowaж. Trzeba zwrуciж uwagк, їe nie ma takїe odwoіania siк do їadnej tradycji religijnej, a przecieї w przypadku Rosji ma ona wielkie historyczne i kulturowe znaczenie (prawosіawie), ktуrego nie sposуb nie uznaж, wszak prawosіawie byіo fundamentem paсstwowoњci rosyjskiej, i chrzest Rusi przyjкty przez Wіodzimierza I miaі analogiczne znaczenie polityczne jak chrzest w odniesieniu do Polski, w innym tylko wymiarze kulturowym – chrzest Polski wprowadzaі j№ w њwiat kultury іaciсsko–zachodniej, a Rusi – w њwiat kultury Bizancjum.

W piњmiennictwie rosyjskim, jak moїna s№dziж, do wstкpu Konstytucji (ktуry okreњlany jest jako «preambuіa») nie przywi№zuje siк zbyt wielkiego znaczenia. Zagadnienie preambuіy nie budziіo sporуw i dyskusji, i w podrкcznikach traktowane jest doњж marginalnie. Tak na przykіad w najbardziej aktualnym wykіadzie konstytucyjnego prawa Rosji, A. E. Postnikow, autor rozdziaіu «Struktura Konstitucyi Rossijskoj Fiedieracyi» charakteryzuje preambuік bardzo zdawkowo i schematycznie, zwracaj№c uwagк, їe w odrуїnieniu od poprzedniej konstytucji RSFSR (pomija konstytucje ZSRR), w ktуrej preambuіa byіa bardzo rozbudowana, ta – cechuje siк «dostateczn№» zwiкzіoњci№. Stwierdza, їe podmiotem przyjкcia konstytucji jest «narуd Rosyjskiej Federacji», cytuj№c odpowiedni wiersz wstкpu. Okreњla analogiк: formuіa «My, wielonarodowy lud…» jest analogiczna jak «w dawniej przyjкtych konstytucjach innych paсstw, zwіaszcza w Konstytucji USA» (co akurat – s№dzimy – nie jest specjalnym wyrуїnikiem preambuіy do konstytucji FR, gdyї taka formuіa stosowana jest powszechnie, jako swego rodzaju standard. Natomiast moїna przyj№ж, їe autor w ten sposуb pragnie uwydatniж nawi№zanie do tradycji europejskiej, do europejskiej rodziny konstytucji maj№cych doњж wspуlne cechy gіуwne). Jej znaczenie (tj. preambuіy) – stwierdza dalej autor – wyraїa siк w umocnieniu idei narodowej suwerennoњci, oznaczaj№cej uznanie narodu jako jedynej podstawy paсstwowej wіadzy. S№dzimy wiкc, їe taka interpretacja znaczenia preambuіy jest rуwnieї bardzo zawкїona. Z kolei cytowany autor streszcza treњж preambuіy (wіaњciwie powtarzaj№c jej sformuіowania), i charakterystykк tк zamyka stwierdzeniem:

«…Chociaї postanowienia preambuіy nie s№ normami prawnymi, nie moїna ich znaczenia nie doceniaж, poniewaї one nadaj№ ukierunkowanie caіemu tekstowi Konstytucji, dane postanowienia stosowane s№ przy wykіadni norm Konstytucji».

Peіniej charakteryzuje preambuік Ј. A. Okunkow, redaktor wieloautorskiego Komentarza do Konstytucji Federacji Rosyjskiej, dyrektor Instytutu Ustawodawstwa i Prawa Porуwnawczego przy Rz№dzie Federacji Rosyjskiej. Rozpoczyna swуj wywуd rуwnieї od stwierdzenia, iї preambuіa nie zawiera prawnych norm, «jednakїe ma istotne znaczenie dla zrozumienia sensu Konstytucji w caіoњci, jak i jej poszczegуlnych czкњci, poniewaї wіaњnie we wstкpnej czкњci ukazano powody ustanowienia Konstytucji» i preambuіa jakby wyraїa jej treњж. W preambule – stwierdza autor – okreњlono szeњж podstawowych celуw, ktуrych realizacja jest gіуwnym zadaniem paсstwa i one stanowi№ sens caіej reformy konstytucyjnej w Rosji. Cele te – komentuje autor – s№ nastкpuj№ce:

– utwierdzenie praw i wolnoњci czіowieka,

– utwierdzenie pokoju i zgody spoіecznej (obywatelskiej) w Federacji Rosyjskiej,

– zachowanie historycznie uksztaіtowanej jednoњci paсstwa (wspуlnoty paсstwowej),

– odrodzenie suwerennej paсstwowoњci Rosji,

– umocnienie demokratycznych podstaw paсstwa rosyjskiego,

– zapewnienie pomyњlnoњci i rozwoju (rozkwitu) Rosji.

Cele te leї№ u podstaw wszystkich konstytucyjnych norm. I tak, utwierdzeniu praw i wolnoњci czіowieka poњwiкcony jest caіy rozdziaі 2 (art. 17–64) jak i cel ten okreњlaj№ normy innych rozdziaіуw (np. w rozdziale I – art. 2, 6, 7 i inne). Wі№czenie tych norm w tekst Konstytucji pozwala uznaж, їe w zakresie praw i wolnoњci czіowieka i obywatela «nasza Konstytucja osi№gnкіa poziom standardуw, przyjкtych w њwiatowej spoіecznoњci».

Dalszy wywуd poњwiкcony charakterystyce preambuіy dotyczy zagadnienia odrodzenia rosyjskiej paсstwowoњci – co ukonkretnione jest w postanowieniach rozdziaіu I «Podstawy ustroju konstytucyjnego» – art. 3–8, poњwiкconemu budowaniu nowych instytucji wіadzy i federalnemu ustrojowi Rosji: istotnie – stwierdza autor – konstytucja z 1993 roku utwierdziіa rzeczywist№ rуwnoprawnoњж wszystkich podmiotуw Federacji Rosyjskiej, i wprowadziіa jedn№ z najwaїniejszych zasad ustroju paсstwowego, jak№ jest podziaі wіadz. Dla rozwoju paсstwa rosyjskiego (Rossijskogo gosudarstwa) wyj№tkowo waїne jest postanowienie preambuіy o zachowaniu historycznie uksztaіtowanej wspуlnoty paсstwowej, o umocnieniu pokoju spoіecznego (obywatelskiego): dіugo nasza jednoњж – mуwi autor komentarza – byіa rozrywana, i niestety – takїe obecnie na przeszkodzie swobodnego rozwoju naszej Ojczyzny staj№ rуїnego rodzaju konflikty i spoіeczne, i narodowoњciowe. O aktualnoњci znaczenia politycznej stabilizacji w spoіeczeсstwie њwiadczy Porozumienie o spoіecznej jednoњci, podpisane wiosn№ 1994 roku przez przewodnicz№cych paсstwowych organуw wіadzy Rosji i podmiotуw Federacji, szefуw partii politycznych i ruchуw spoіecznych.

Kolejny akapit komentarza wyraїa treњci o specyficznym zabarwieniu historyczno–patriotycznym:

«W naszej Ojczyџnie silne s№ bogate historycznie tradycje wiernoњci narodu Paсstwu Rosyjskiemu, ktуre wytrzymaіo niemaіo trudnych chwil. To nie tylko maj№ce w przeszіoњci naruszenia praw i wolnoњci czіowieka i odst№pienie od zasad demokracji, ale przede wszystkim heroiczna obrona naszej Ojczyzny przed licznymi wrogami, przychodz№cymi do nas z mieczem w rкkach i nastaj№cych na istnienie naszej Ojczyzny, i oddanie siк dla niej [wiernoњж] wszystkich obywateli niezaleїnie od (ich) narodowoњci. Dlatego teї w preambule wyraїona jest myњl o wdziкcznej pamiкci wobec naszych przodkуw, o miіoњci i szacunku wobec Ojczyzny…».

W tym miejscu moїna stwierdziж ogуlnie, їe we wskazanym w№tku komentarza w sposуb bardzo charakterystyczny przejawia siк pewien rys њwiadomoњci historycznej Rosjan – wystкpuje u nich syndrom «oblкїonej twierdzy», poczucie, їe ich paсstwo stale znajdowaіo siк we wrogim mu otoczeniu, i їe czкњciej ono byіo obiektem obcej agresji niї sama Rosja byіa agresorem. Z historycznego punktu widzenia przeњwiadczeniu temu trudno jest odmуwiж pewnej racjonalnoњci, bowiem paсstwo ruskie/rosyjskie na rуїnych etapach swego rozwoju w ci№gu wiekуw byіo faktycznie zagroїone: przez najazdy i niewolк mongolsk№, potem przez Wielkie Ksiкstwo Litewskie, Rzeczpospolit№ Obojga Narodуw, nastкpnie przez Szwecjк i Turcjк, przez napoleoсsk№ Francjк, Persjк, koalicjк Francji, Anglii i Turcji w wojnie krymskiej, konflikt z Japoni№ 1904–1905, przez interwencje zbrojne Francji i W. Brytanii po rewolucji, przez Niemcy w I i II wojnie њwiatowej, a ostatecznie przez «њwiat imperialistyczny» w okresie budowy «podstaw socjalizmu» i «rozwiniкtego spoіeczeсstwa socjalistycznego». Pomijamy tu jednak «drug№ stronк medalu», bowiem czкњж tych zagroїeс byіa reakcj№ na prowadzon№ przez Rosjк politykк ekspansjonistyczn№ w rуїnych obszarach geograficznych lub odіoїonym w czasie skutkiem tej polityki.

Nowa Konstytucja – kontynuuje wywуd autor komentarza – to odrodzenie autentycznej, prawdziwej suwerennoњci paсstwowej Rosji, ktуra wi№їe siк z przyjкciem Deklaracji o niezawisіoњci (1990 rok) – i jako prawdziwie suwerenne paсstwo Rosja samodzielnie przyjкіa swoj№ Konstytucjк w ogуlnorosyjskim referendum 12 grudnia 1993 roku.

Wreszcie w koсcowej partii charakterystyki preambuіy, autor komentarza z moc№ zwraca uwagк na jeszcze jedn№ jej waїn№ cechк. Mianowicie stwierdza, їe przyjmuj№c swoj№ konstytucjк «wielonarodowoњciowy rosyjski lud» i rosyjskie paсstwo uznaje siebie czкњci№ њwiatowej spoіecznoњci, co oznacza, їe Federacja Rosyjska przyjmuje na siebie zobowi№zanie przestrzegania ogуlnie uznanych zasad i norm miкdzynarodowego prawa, nawi№zywania wspуіpracy z innymi paсstwami, co jest waїnym warunkiem demokratycznego i pokojowego rozwoju nie tylko Rosji i jej narodуw, ale teї narodуw i paсstw caіego њwiata. W tym fragmencie komentarza odczytaж moїna pewn№ myњl: usilne akcentowanie w rozmaitych wypowiedziach politykуw lub czіonkуw elit politycznych owej przynaleїnoњci do wspуlnoty њwiatowej wyraїa tendencjк do przezwyciкїenia jak s№dzк њwiadomoњciowego poczucia pewnej izolacji Rosji na arenie miкdzynarodowej lub w opinii њwiatowej, inaczej mуwi№c – poczucia pewnej obcoњci (lub dystansu) w stosunku do Rosji, wynikaj№cej z nieakceptowania dawniejszego porz№dku ustrojowego Rosji.

Wnikaj№c w treњж tego komentarza moїna powiedzieж, їe w istocie rzeczy nic merytorycznie nie wnosi on do sposobu rozumienia preambuіy, powtarza jej sformuіowania w nieco innej formie, a wywody skoncentrowane s№ na kwestii suwerennoњci i jednolitoњci paсstwa, co wobec silnych tendencji separatystycznych wystкpuj№cych w b. ZSRR i wobec rozpadu samego ZSRR na przeіomie lat 80. i 90. ubiegіego wieku nie moїe dziwiж.

Dalsza czкњж komentarza ma juї caіkiem inny charakter – wyraїa ona pewne ambicje porуwnawcze. Tak wiкc autor okreњla, їe niezaleїnie od rуїnorodnego zakresu celуw i zadaс konstytucji, ktуre wyraїone s№ w preambuіach, gіуwnym elementem ich treњci jest idea umocnienia paсstwowoњci i wіadzy narodu, uznanie priorytetu praw czіowieka i obywatela, a poniewaї te cele przenikaj№ wszystkie konstytucyjne postanowienia, to w ustawach zasadniczych rуїnych krajуw czкњж wstкpna konstytucji nie wystкpuje, tzn. preambuіa nie jest koniecznym elementem ustawy. W ostatnich dziesiкcioleciach zauwaїyж moїna jednak tendencjк wі№czania do konstytucji rozwiniкtych preambuі, w ktуrych wyraїane s№ cele polityczne i nadzieje ich twуrcуw. Tak jest na przykіad – stwierdza autor – w odniesieniu do preambuіy Ustawy Zasadniczej RFN z 1949 roku, gdzie mуwi siк, їe niemiecki narуd zdecydowany jest doprowadziж do zjednoczenia Niemiec; kiedy zaњ cel ten zostaі urzeczywistniony, Niemcy osi№gnкіy jednoњж i wolnoњж, zgodnie z Porozumieniem o zjednoczeniu uznaje siк, їe wobec tego aktualna Ustawa Zasadnicza jest wspуlna dla caіego niemieckiego narodu. Konstytucje wiкkszoњci paсstw, ktуre powstaіy na terytorium byіych republik zwi№zkowych, w rzкdzie gіуwnych celуw i wyjњciowych zaіoїeс, akcentuj№ przede wszystkim idee narodowego odrodzenia i demokracji, demokratycznego spoіeczeсstwa, samookreњlenia siк, nadziejк umocnienia praw i wolnoњci kaїdego obywatela, ustanowienie paсstwa prawa itp. – autor odwoіuje siк do przykіadуw Konstytucji Republiki Biaіorusi z 15 marca 1994 roku i do Konstytucji Republiki Kazachstanu z 28 stycznia 1993 roku.

Wreszcie ostatni№ czкњж «porуwnawczego» wywodu autor komentarza poњwiкca preambuіom konstytucji republik przybaіtyckich – Estonii, Јotwy i Litwy, ogуlnie wskazuj№c na odwoіanie siк tych paсstw do swych historycznych tradycji jako fundamentu odzyskanej niezawisіoњci. Koсczy zaњ – jak s№dzimy – politycznym akcentem, stwierdzaj№c:

«…Jednoczeњnie trzeba uznaж, їe szczytne zadania wyraїone w preambuіach konstytucji, nie zawsze w peіnym stopniu realizowane s№ w ustawach przyjкtych na podstawie tych konstytucji. To zwіaszcza odnosi siк do Ustawy o obywatelstwie, przyjкtej w czerwcu 1994 roku w Јotwie. Ustawa ta mocno narusza prawa osуb nie naleї№cych do rdzennej narodowoњci [іotewskiej – JK]».

W ten nieco enigmatyczny sposуb okreњlona zostaіa konfliktowa sytuacja powstaіa miкdzy Јotw№ a Federacj№ Rosyjsk№ na tle przyznania obywatelstwa tylko osobom wіadaj№cym jкzykiem narodowym іotewskim, co istotnie – osoby narodowoњci rosyjskiej lub osoby innej narodowoњci, ale obywateli b. ZSRR, a zamieszkaіych na terenie nowego paсstwa іotewskiego postawiіo w trudnym poіoїeniu, i rz№d FR ostro zareagowaі na ten stan, zastrzegaj№c sobie moїliwoњж podjкcia dziaіaс dla obrony praw tych osуb.

Uogуlniaj№c, moїna powiedzieж, їe preambuіa Konstytucji Federacji Rosyjskiej w pewnym stopniu wyraїa juї ducha nowego czasu i ogуlne tendencje wіaњciwe dla procesu przemian ustrojowych; їe zarуwno w swej podstawowej formie jak i ogуlnej treњci nawi№zuje do europejskiej tradycji preambuі konstytucyjnych wspуіczesnych paсstw demokratycznych; їe odnaleџж w niej moїna pewien wspуlny zestaw wartoњci – co do ogуlnego ich charakteru (czy ich wymowy), aczkolwiek – jak wspomniano – wyartykuіowany zakres tych wartoњci, i historycznych, i «ideowych» jest jednak doњж w№tіy, co jest widoczne w zestawieniu z zakresem aksjologicznym preambuі konstytucji innych paсstw.

Bibliografia

1. Kowalski, J. Pojкcie konfederacji a Wspуlnota Niepodlegіych Paсstw / J. Kowalski // Moskiewski Przegl№d Prawa Miкdzynarodowego. – Moskwa. – S. 34–46.

2. Kowalski, J. Polityka i wіadza we wspуіczesnym spoіeczeсstwie – wspуlnie z dr T. P. Komarow№ (po 50% – udziaіy wіasne) / J. Kowalski // Polityka, wіadza, prawo: wydanie VIII Zeszytуw Naukowych. – Sankt Petersburg: Wydawnictwo Instytut Prawniczy, 2004. – S. 69–79.

3. Kowalski, J. Prawo naturalne a prawo pozytywne. Spojrzenie z punktu widzenia oceny teorii ewolucji / J. Kowalski // Polityka, wіadza, prawo: wydanie VIII Zeszytуw Naukowych. – Sankt Petersburg: Wydawnictwo Instytut Prawniczy, 2004. – S. 96–115.

4. Kowalski, J. Jak naleїy interpretowaж prawo – szkice do wykіadni badaс / J. Kowalski // Polityka, wіadza, prawo: wydanie VIII Zeszytуw Naukowych. – Sankt Petersburg: Wydawnictwo Instytut Prawniczy, 2005. – S. 26–40.

5. Kowalski, J. System traktatowy ustanawiaj№cy Uniк Europejsk№ / J. Kowalski // COMENTATIONES – zeszyt naukowy Nr 2 Wyїszej Szkoіy Mazowieckiej W Warszawie. – S. 128–143.

6. Kowalski, J. Ограничения прав человека: международный и внутригосударственный подхды / J. Kowalski // Политика, власть, право: сборник IX научных чтений. – Санкт–Петербург: Издательство юридического институа, 2005. – С. 10–33

7. Kowalski, J. Принцип разделения властей возможные пути совершенствования / J. Kowalski // Политика, власть, право: сборник X научных чтений. – Санкт–Петербург: Издательство юридического института, 2006. – С. 46–63.

8. Kowalski, J. Динамика учрежденных смен в совместных областях европейского рынка / J. Kowalski // Государство и Право – Москва: РАН – 2006. – Вып. 2. – С. 20–35

9. Kowalski, J. Ewolucja konstytucjonalizmu Rosji – perspektywa historyczna (Od pierwszych idei i ustawy konstytucyjnej 1905 r. do konstytucji Federacji Rosyjskiej 1993 r.), (po recenzji dr Jerzego Rychlika) / J. Kowalski // Kwartalnik naukowy IUS NOVUM. – Warszawа: Wydziaі Prawa WSHiP, 2007. – Nr 1. – S. 139–164.

10. Kowalski, J. Kierunki rozwoju konstytucjonalizmu w Rosji / J. Kowalski // Comentationes: – zeszyt naukowy Wyїszej Szkoіy Mazowieckiej w Warszawie. – 2007. – Nr 4. – S. 17–39.

11. Klauzula paсstwa њwieckiego w Konstytucjach ZSRR i Federacji Rosyjskiej a paсstwo њwieckie w europejskiej tradycji konstytucyjnej. czкњж I, (po recenzji prof. dr hab. Marii Kruk–Jarosz) // Kwartalnik naukowy Ius novum. – Warszawа: Wydziaі Prawa WSHiP, 2007. – Nr 4. – S. 74–97.

12. Kowalski, J. Понятие и становление идеи конституционализма / J. Kowalski // Политика, власть, право. – Санкт Петербург: Издательство юридического института, 2007. – №4. – С. 12–26.

13. Kowalski, J. Первая в Европе и в Польше Конституция 3 мая: начало народной конституционной традиции / J. Kowalski // Вестник Орловского государственного университета. – 2007 – №9 –С. 71–79.

14. Kowalski, J. Dwie konstytucje w II RP (1918–1939): dwa modele ustrojowe paсstwa polskiego (po recenzji prof. dr hab. Andrzeja Ajnenkiela) / J. Kowalski // Myњl ekonomiczna i prawna: kwartalnik naukowy. – Warszawа: Wyїsza Szkoіa Handlu i Prawa im. Ryszarda Јazarskiego. – 2008. – Nr 1 (20). – S. 50–83.

15. Kowalski, J. Klauzula paсstwa њwieckiego w konstytucjach europejskich czкњж II, (po recenzji prof. dr hab. Marii Kruk–Jarosz) / J. Kowalski // Ius Novum: kwartalnik naukowy. – Warszawа: Wydziaі Prawa WSHiP. – 2008. – Nr 3. – S. 129–157.

16. Kowalski, J. Paremie іaciсskie w europejskiej tradycji prawa i jurysprudencji: recenzja ksi№їki pt. Јaciсskie paremie w europejskiej kulturze prawnej i orzecznictwie s№dуw polskich, W. Woіodkiewicz i J. Krzyїуwek (red. pr. zb.) / J. Kowalski // Myњl ekonomiczna i prawna: kwartalnik naukowy. – Warszawа: Wyїsza Szkoіa Handlu i Prawa im. Ryszarda Јazarskiego. – 2008. – Nr 1(20). – S. 50–83.

17. Kowalski, J. System organуw paсstwowych w RP – niektуre problemy ich funkcjonowania / J. Kowalski // Zeszyty Naukowe Wyїszej Szkoіy Ekonomii i Innowacji w Lublinie. – 2008. – Nr 7. – S. 71–85.

18. Kowalski, J. Klauzula paсstwa њwieckiego w Konstytucjach ZSRR i Federacji Rosyjskiej a paсstwo њwieckie w europejskiej tradycji konstytucyjnej. Czкњж II / J. Kowalski // Ius Novum: kwartalnik naukowy. – Warszawа: Wydziaі Prawa WSHiP. – 2008. – Nr 2. – S. 129–147.

19. Kowalski, J. Конституционные основания проведения судебнои власти / J. Kowalski // Право и государство: теория и практика. – 2008. – № 12. – С. 127–139.

20. Kowalski, J. Нормативные основы динамики интерграционного процеса на пространстве общеевропейского рынка / J. Kowalski // Право и государство: теория и практика. – 2008. – № 8. – С. 36–46.

21. Kowalski, J. System organуw paсstwowych w Rzeczypospolitej Polskiej – niektуre problemy ich funkcjonowania / J. Kowalski // Zeszyty Naukowe Wyїszej Szkoіy Ekonomii i Innowacji w Lublinie. – 2008. – Nr 7(2). – T. 2. – S. 71–85.

Madliak Jozef

Kosice (Slovakia)

AKSJOLOGIA PREAMBUЈ KONSTYTUCYJNYCH PAСSTW EUROPEJSKICH

Powyїej stwierdzono, їe sfera wartoњci wyraїonych w preambule Federacji Rosyjskiej ma mimo wszystko doњж ograniczony zakres lub їe okreњlona jest doњж ogуlnikowo, przede wszystkim odnoњnie wartoњci (tradycji) historycznych. Jest to widoczne w zestawieniu ze skal№ wartoњci okreњlonych w konstytucjach innych paсstw. Trudno jest w tym miejscu odwoіywaж siк do wielu preambuі, ale ograniczyж siк moїna do kilku przykіadуw. Przyj№ж moїna teї dwa rodzaje wartoњci – historyczne (odwoіanie siк do tradycji historycznych) i w ogуlniejszym znaczeniu (wartoњci ogуlnoludzkie, ogуlnohumanistyczne, podstawowe wartoњci moralne).

Tradycje historyczne jako wartoњж

Zasygnalizujemy najpierw tradycje historyczne w rozumieniu nie jako pewnego ci№gu czy zestawu konkretnych wydarzeс politycznych, ale jako swego rodzaju wartoњж stale restytuowana w zbiorowej њwiadomoњci spoіecznej (њwiadomoњж historyczna). Wstкp do Konstytucji Republiki Francuskiej z 1946 i 1958 roku odwoіuje siк przede wszystkim do tradycji o fundamentalnym znaczeniu i dla Francji i dla Europy – do tradycji rewolucji francuskiej, ktуrej syntetycznym wyraїeniem jest Deklaracja Praw Czіowieka i Obywatela, z caі№ jej wielk№ noњnoњci№ ideow№ – suwerennoњci ludu, niezbywalnych praw i wolnoњci czіowieka. Wstкp (z 1946 roku) ma takїe wymowк antytotalitarn№, poprzez stwierdzenie: «Nazajutrz po zwyciкstwie odniesionym przez wolne narody nad reїimami, ktуre usiіowaіy ujarzmiж i poniїyж osobк ludzk№, lud francuski proklamuje ponownie, їe kaїda istota ludzka, bez rуїnicy rasy, religii i przekonaс posiada prawa niezbywalne i њwiкte».

Preambuіa Konstytucji Republiki Sіowenii z 23 grudnia 1991 roku okreњla m. in. «My Sіoweсcy w wielowiekowej walce o wolnoњж narodu uksztaіtowaliњmy nasz№ narodow№ toїsamoњж i zbudowaliњmy nasz№ paсstwowoњж»; konstytucja Ukrainy odwoіuje siк do «wielowiekowej historii tworzenia paсstwowoњci ukraiсskiej i na urzeczywistnieniu przez narуd ukraiсski, caіy lud ukraiсski prawa do samookreњlenia».

Konstytucja Republiki Litwy wspomina «Narуd Litwinуw – ktуry przed wiekami stworzyі Paсstwo Litewskie – uczyniі jego prawnym fundamentem Statuty Litewskie i Konstytucje Republiki Litewskiej – uporczywie broniі przez stulecia swej wolnoњci i niepodlegіoњci – zachowywaі ducha narodowego, jкzyk ojczysty, pismo oraz zwyczaje…».

Zwraca uwagк uїyta liczba mnoga «konstytucje», jest to jednak czytelne i zrozumiaіe dla narodu litewskiego, ktуry mimo wielowiekowej unii Litwy (Wielkiego Ksiкstwa Litewskiego) i Korony (Polski) nie zatraciі poczucia swej odrкbnoњci (odrкbnoњci «ducha narodowego»), a owa liczba mnoga okreњla rуwnieї konkretn№ sytuacjк polityczn№, bowiem odnosi siк і№cznie do konstytucji aktualnie obowi№zuj№cej i do konstytucji Republiki Litewskiej powstaіej po I wojnie њwiatowej – chodzi tu o tzw. Litwк Kowieсsk№, ukonstytuowan№ jako odpowiedџ na – nazywaj№c rzecz wprost – aneksjк tzw. Litwy Wileсskiej przez odrodzon№ II Rzeczpospolit№ Polsk№, z czym Litwini nigdy siк nie pogodzili, i co byіo podstaw№ gікbokiego konfliktu obu paсstw, a i wspуіczeњnie w њwiadomoњci litewskiej nie jest to doњwiadczenie zapomniane. Odwoіanie siк zaњ w tekњcie preambuіy konstytucyjnej rуwnieї do konkretnego zbioru praw jako trwaіego elementu tradycji paсstwowo–historycznej, jak to jest w wypadku Litwy i Statutуw Litewskich jest czymњ bardzo wyj№tkowym. Ma to jednak bardzo istotne znaczenie, co wyjaњnia najwiкkszy polski znawca prawa litewskiego (a moїe i jedyny tej miary) prof. Juliusz Bardach w jednym ze swych studiуw dotycz№cych historii prawa litewskiego «Prawo litewskie w Koronie Krуlestwa Polskiego XVII i XVIII wieku». Rzecz dotyczy trzech kolejnych kodyfikacji – trzech Statutуw Litewskich, i autor ten pisze:

«Dzieje Wielkiego Ksiкstwa Litewskiego upamiкtniіy siк przez trzy kolejne kodyfikacje XVI wieku znane jako Statuty Litewskie. Ich kulturotwуrcza rola nie ograniczyіa siк do rozlegіych ziem Litwy historycznej, ale posіuїyіa jako wzorzec rуwnieї dla krajуw oњciennych. I tak kodyfikacja rosyjska z 1649 r. – Uіenije cara Aleksego Michajіowicza recypowaіo w szerokim zakresie instytucje i rozwi№zania III Statutu litewskiego. W zuniowanej z Wielkim Ksiкstwem Litewskim Koronie Krуlestwa Polskiego oddziaіywanie prawa litewskiego wyst№piіo wczeњniej i w formie bardziej bezpoњredniej – mianowicie w postaci stosowania III Statutu jako prawa posiіkowego obok obowi№zuj№cych przepisуw prawa polskiego».

Autor w erudycyjnym wywodzie dokumentuje historyczno–prawne znaczenie tych statutуw. W opinii wielu (cytowanych przez J. Bardacha) znawcуw byіy to kodyfikacje wprowadzaj№ce na ten obszar Europy elementy prawa rzymskiego, a druk tych statutуw najpierw w jкzyku ruskim (starobiaіoruskim) i dopiero pуџniej w jкzyku polskim miaі wielkie znaczenie nie tylko dla rozwoju kultury prawnej, ale i w ogуle znaczenie kulturotwуrcze, przy czym co jest istotne, na kodyfikacje te zіoїyіy siк elementy litewskie, ruskie, polskie i niemieckie. W poіowie XIX wieku oceniano, їe takiego pomnika prawodawstwa уwczesna Europa nie posiadaіa (Wacіaw Aleksander Maciejowski), przypomina teї J. Bardach, їe III Statut litewski w XVII wieku stanowiі de facto prawo obowi№zuj№ce na ziemiach caіej prawobrzeїnej Ukrainy – od Woіynia po Kijowszczyznк, a w praktyce Trybunaіu Koronnego do koсca trwania Rzeczypospolitej – prawo posiіkowe, wedіug niektуrych zaњ – byі to rуwnorzкdny z koronnym, obowi№zuj№cy system prawa; nie odosobnione s№ pogl№dy, їe na swe czasy byіo to prawo doskonaіe, nie dorуwnuj№ce koronnemu; na wybitn№ pozycjк III statutu litewskiego w systemie prawa polskiego wskazuje fakt, їe po I rozbiorze w Galicji cesarzowa Maria Teresa patentem z 2 grudnia 1775 roku uznaіa III Statut litewski jako prawo posiіkowe dla zwyczajowego gіуwnie polskiego prawa spadkowego. Statut ten przewidywaі teї instytucje nieznane prawu polskiemu – w zakresie prawa karnego (np. іagodniejsza odpowiedzialnoњж nieletnich do lat 16, rozstrzygniкcia przy zabуjstwie nieumyњlnym). Gdy na porz№dku dziennym w dobie Oњwiecenia stanкіa sprawa kodyfikacji prawa wspуlnego dla caіej Rzeczypospolitej, jej podstaw№ miaі byж wіaњnie уw Statut, i przywoіuje J. Bardach postanowienie konstytucji z 1768 roku, ktуra poleciіa przygotowaж «projekt korektury prawa najpierw ze Statutu litewskiego, potem z Korektury pruskiej, a na ostatek z powszechnego cywilnego rzymskiego lub innych obcych praw wszelkich». (Zob. Volumina Legum, t. VII, str. 711) I kiedy po uchwaleniu konstytucji 3 maja powrуciіa sprawa opracowania jednolitego systemu prawa, jej wspуіtwуrca Hugo Koіі№taj w przemуwieniu sejmowym stwierdzaі:

«Mуwi№c o Statucie litewskim – mуwiк o ksiкdze, ktуrej bez winnego uwielbienia wspomnieж nie moїna. Dzieіo to…czyni№c nieњmierteln№ sіawк dla Lwa Sapiehy oraz rozumowi ludzkiemu, iї w wieku owym, gdzie њwiatіo nauk za czasуw jagielloсskich u nas rozkrzewione gasn№ж juї zaczynaіo, Statut litewski…tak wszкdzie jest uіoїony, iї moїe siк uwaїaж za najdoskonalsz№ praw ksiкgк w caіej Europie…».

Przekonanie o aktualnej jeszcze w XIX wieku wartoњci III Statutu litewskiego w њwiadomoњci prawnej elity spoіecznej i w nauce przetrwaіo upadek polityczny Rzeczypospolitej. Jeszcze ksi№їк Adam Czartoryski proponowaі cesarzowi Aleksandrowi I zniesienie w Ksiкstwie Warszawskim Kodeksu Napoleona i innych nowo wprowadzonych praw, a zast№pienie ich przez Statut litewski. Znajomoњж tego statutu i poczucie jego znaczenia byіo trwaіe jeszcze do poіowy XIX wieku i wyraїone zostaіo nie tylko w уwczesnej nauce prawa, ale rуwnieї w polskiej kulturze literackiej (twуrczoњж Fr. Zabіockiego, A. Mickiewicza). Potem, wskutek znanych okolicznoњci historyczno–politycznych znaczenie tego Statutu w polskiej њwiadomoњci ulegіo zatarciu (jeden z efektуw rozbiorуw), natomiast zachowaіo siк w њwiadomoњci narodu litewskiego, co wіaњnie wyraїa preambuіa do Konstytucji Litwy. Tк rozbudowan№ dygresjк moїna zamkn№ж stwierdzeniem, їe od kilku lat trwa wspуlna, polsko–litewska koedycja tego Statutu z naukowym prawnym i filologicznym opracowaniem.

Republika Portugalii odwoіuje siк w konstytucji z 2 kwietnia 1976 roku do doњwiadczenia «wyzwolenia Portugalii spod dyktatury [reїimu faszystowskiego]»; Konfederacja Szwajcarska stwierdza ogуlnie o «odnowieniu Federacji», ale za tym sformuіowaniem kryje siк bogata treњж historyczna odnoњnie budowania przez kilka wiekуw wіasnej toїsamoњci narodowo–historycznej i utrzymania wіasnej niezawisіoњci. Republika Czech odwoіuje siк do wiernoњci «wszystkim dobrym tradycjom dawnej paсstwowoњci ziem Korony Czeskiej i paсstwowoњci czechosіowackiej»: w pierwszym odwoіaniu kryje siк, byж moїe, ogromna tradycja paсstwa Wielkomorawskiego, Przemyњlidуw, zapewne tradycja ruchуw narodowo–religijnych (Jan Hus) i walki z ekspansjonizmem i dominacj№ paсstwow№ Habsburgуw (przegrana bitwa pod Biaі№ Gуr№ oznacza de facto utratк niepodlegіoњci Krуlestwa Czech), ale te konkretne elementy tradycji nie zostaіy wprost przywoіane, tak wiкc ogуlnikowoњж odwoіania siк do narodowej tradycji historycznej jest w tym wypadku analogiczna do ogуlnikowego ujкcia tej kwestii w konstytucji Federacji Rosyjskiej; zaњ drugie odwoіanie – oznacza przypomnienie odzyskania wіasnej paсstwowoњci po I wojnie њwiatowej jako demokratycznej republiki.

W niezwykle bogatym zestawie ci№gu tradycji historyczno–paсstwowych doњwiadczenie dziejowe wіasnej niezaleїnej paсstwowoњci przypomina konstytucja Republiki Chorwacji z 22 grudnia 1990 roku, czyni№c to w sposуb wyj№tkowo dokіadny i nie maj№cy – w takim zakresie – odpowiednika w їadnej innej konstytucji, w czкњci I zatytuіowanej «Podstawy historyczne»; taka czкњж w systematyce konstytucji rуwnieї nie ma analogii; w czкњci tej wyszczegуlnione s№ wszystkie etapy ksztaіtowania siк odrкbnej paсstwowoњci (wraz z podaniem w niektуrych odniesieniach podstaw prawnych) w ci№gu przeszіo tysi№ca lat, poczynaj№c od tworzenia siк ksiкstw chorwackich w VII wieku do stworzenia podstaw suwerennoњci paсstwowej w okresie II wojny њwiatowej m. in. przez zanegowanie proklamacji Niezaleїnego Paсstwa Chorwackiego 1941 roku bкd№cego уwczeњnie w sojuszu z III Rzesz№. Konstytucja Republiki Estoсskiej z 28 czerwca 1992 roku odwoіuje siк do tradycji swej paсstwowoњci z 1918 roku utworzonej w «niewygasіym prawie paсstwowego samostanowienia narodu Estonii» i to sformuіowanie moїna rуwnieї odczytaж w ten sposуb, їe prawo to nie wygasіo i potem mimo aneksji Estonii przez ZSRR.

Do szczegуlnie waїnych tradycji historycznych, ale o charakterze religijnym odwoіuj№ siк preambuіy dwуch konstytucji – Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku i Republiki Sіowacji.

W pierwszym wypadku chodzi o formuік…. «wdziкczni naszym przodkom …za kulturк zakorzenion№ w chrzeњcijaсskim dziedzictwie Narodu…», i ta kwestia nie wymaga tutaj, jak s№dzк, szczegуіowej eksplikacji, gdyї њwiadomoњж faktu, їe dziкki chrzeњcijaсstwu Polska zakorzeniona zostaіa w zachodniej kulturze i kulturowo a nie tylko terytorialnie i politycznie staіa siк integraln№ czкњci№ Europy, jest trwaіym skіadnikiem њwiadomoњci narodowej Polakуw.

Zaњ w drugim wypadku – wystкpuje odwoіanie wprost do tradycji paсstwa Wielkich Moraw i tradycji cyrylo–metodiaсskiej (њw. њw. Cyryla i Metodego), w wypadku Sіowian wschodnich i poіudniowych, ale takїe w czкњci dla Sіowian zachodnich nie mniej fundamentalnej niї tradycja chrzeњcijaсstwa zachodniego–rzymskiego. Sk№d in№d jest zaskakuj№ce, їe obie tradycje wymienia wprost i konkretnie tylko konstytucja Sіowacji, zaњ konstytucja Czech jakby tradycje te wyі№cza poza nawias dorobku historycznego, ograniczaj№c siк do wymienienia tradycji Korony Czeskiej, a przecieї i jedna i druga tradycja jest wspуlna kulturowo–historycznie dla dzisiejszej Sіowacji i dzisiejszych Czech; jedynym argumentem na rzecz takiego ograniczenia moїe byж chyba tylko fakt znacznie wiкkszego zakresu laicyzacji w Czechach niї w Sіowacji, a byж moїe (hipoteza) przeњwiadczenie ustrojodawcy, iї konstytucja nie jest najlepszym miejscem na deklaracje natury religijno–њwiatopogl№dowej (por. niїej krytykк L. Falandysza charakteru preambuіy do polskiej konstytucji).

Tradycja cyrylo–metodiaсska ma w dziejach Sіowian i Europy ogromne znaczenie, choж akurat w Polsce nie jest dostatecznie uњwiadomiona. Odnoњnie dziejуw Polski kwestia tej tradycji «koncentruje» siк wokуі wіaњciwie jedynego podstawowego zagadnienia nie rozstrzygniкtego dot№d jednoznacznie w historiografii polskiej i europejskiej – jest to problem pocz№tkуw chrzeњcijaсstwa (czy chrystianizacji) w Polsce. Trwa wielki spуr zapocz№tkowany jeszcze w XIX wieku dotycz№cy moїliwoњci wstкpnego etapu chrystianizacji Polski za poњrednictwem sіowiaсskiego obrz№dku wschodniego (a wiкc w tradycji cyrylo–metodiaсskiej) na obszarze paсstwa Wiњlan lokalizowanego mniej wiкcej w Maіopolsce od pogranicza ze Њl№skiem z zasiкgiem po Bug z gіуwnym oњrodkiem w Krakowie, a wiкc na terytorium objкtym do okoіo poіowy X wieku panowaniem Czech, a do tego czasu w tym paсstwie rozwija siк liturgia wschodniosіowiaсska, wprowadzona i rozpowszechniona przez њw. Cyryla i Metodego. Edukacja narodowa nie doњж wyraџnie wskazuje, їe oficjalna data chrztu (rok 966) odnosi siк tylko do paсstwa Polan, ktуre wуwczas obejmowaіo Wielkopolskк, Kujawy, Mazowsze i rozwijaіo ekspansjк w kierunku Pomorza Zachodniego, nie dotyczy zaњ Maіopolski i Њl№ska, tj. niemal Ѕ kraju pozostajаcego we wщadaniu nie polskiej dynastii, tzn. jest to obszar, ktуry musiaі dzieliж losy paсstwa czeskiego i podlegaж wpіywom religijnym nie o «rzymskiej» (іaciсskiej) proweniencji. Dopiero ok. 930 roku Czechy zostaіy podporz№dkowane Niemcom i odt№d zaczyna siк bardzo intensywna chrystianizacja prowadzona przez Koњciуі niemiecki, ruguj№cy bezwzglкdnie kler i obrz№dek wschodniosіowiaсski. Przy braku dostatecznie wiarogodnych џrуdeі pisanych i caіkowitym braku materialnych њladуw tego obrz№dku, hipotezy o chrzeњcijaсstwie wschodniosіowiaсskim u pocz№tkуw paсstwowoњci polskiej nie moїna jak dot№d ani potwierdziж ani sfalsyfikowaж, a caіkiem niejasny zwrot w kronice Galla o dwуch metropoliach stwarza moїliwoњж interpretacji w rуїny sposуb, rуwnieї tak, їe istniaіa oprуcz metropolii gnieџnieсskiej jeszcze metropolia «wschodnia» z siedzib№ w Wiњlicy, moїe w Sandomierzu albo przynajmniej silny oњrodek wschodnio–koњcielny w Krakowie. Niesposуb oczywiњcie tutaj rozwijaж tego w№tku, omawiaж argumentacjк pro i contra dwуch zasadniczych «szkуі» historycznych odnoњnie tej kwestii, i trzeba ograniczyж siк od ogуlnych bardzo konstatacji. Nurt «przeciw» wywodzi siк jeszcze od Wіadysіawa Abrahama i wspуіczeњnie jest kontynuowany przez Gerarda Labudк i jego uczniуw; nurt «pro», choж w mniejszoњci, reprezentowany jest przez interpretacje zakorzenione w pracach Henryka Јowmiaсskiego, i aktualnie jest niezmiennie mocno wspierany przez polskich uczonych–prawosіawnych, co nie moїe dziwiж, poniewaї jest to dla prawosіawia w Polsce zagadnienie absolutnie fundamentalne: uznanie funkcjonowania chrzeњcijaсstwa wschodnio–sіowiaсskiego w tradycji cyrylo–metodiaсskiej w Polsce zmienia caіkowicie historyczne uprawomocnienie prawosіawia w Polsce obecnie: wtedy jest to wyznanie nie przejкte w taki czy inny sposуb z Rusi Kijowskiej (z krкgu Bizancjum), a jest to wyznanie niejako «rodzime». Tak wiкc co kilkanaњcie lat odїywa kolejna fala dyskusji na ten temat, ale stale bez rozstrzygaj№cych rezultatуw, powracaj№c ostatecznie do punktu wyjњcia obu klasycznych stanowisk – za i przeciw istnieniu w Polsce oddziaіywania apostolskiej misji Cyryla i Metodego w formie wystкpowania zorganizowanego obrz№dku sіowiaсskiego. Taka debata historykуw odbyіa siк ostatni raz w 1993 roku, w ktуrej dokonano syntezy stanu wiedzy – a raczej stanu niewiedzy na ten temat.

Nader waїne znaczenie tradycji cyrylo–metodiaсskiej dla historii Sіowian i miejsce tej historii w dziejach Europy zasygnalizujemy tutaj ogуlnie. Zagadnienie to uњwiadomione zostaіo peіniej w 1985 roku, w ramach ogуlnoeuropejskich obchodуw jubileuszu 1100–lecia њmierci њw. Metodego; on i jego brat, њw. Cyryl, obdarzeni zostali mianem Apostoіуw i Nauczycieli Sіowian, uznani zostali za wspуіpatronуw Europy. Tak wiкc odwoіanie siк do tradycji cyrylo–metodiaсskiej w konstytucji Sіowacji ma gікbsz№ wymowк, zwіaszcza w sytuacji, kiedy pod wzglкdem wyznaniowym nastкpuje obecnie raczej wiкksza identyfikacja z katolicyzmem, z chrzeњcijaсstwem іaciсskim niї wschodnim. Zostaіo wyraїone poczucie wspуlnoty kulturowej Sіowian u samych jej џrуdeі i і№cznoњж tradycji Wschodu i Zachodu. W wymiarze eklezjologiczno–apostolskim i kulturowym i takїe w odniesieniu europejskim kwestie te przedstawiі przejmuj№co – moїna powiedzieж – papieї Jan Paweі II w «sіowiaсskiej» encyklice Slavorum Apostoli, wyraїaj№c w niej m. in. tк myњl, їe dzieіo њwiкtych Cyryla i Metodego «stanowi wybitny wkіad w tworzenie siк wspуlnych korzeni Europy, ktуre…stanowi№ jeden z najwaїniejszych punktуw odniesienia, jakich nie moїe pomin№ж їaden powaїny wysiіek zmierzaj№cy do zaprowadzenia nowej jednoњci kontynentu w naszych czasach». Dzieіo tych њwiкtych wi№їe siк nie tylko z rozpoczкciem chrystianizacji Europy Њrodkowej – jest to zagadnienie opracowania nowego alfabetu dla jкzyka Sіowian (gіagolica) jako podstawy piњmiennictwa, dokonania przekіadуw Pisma Њwiкtego i tekstуw liturgicznych z jкzyka greckiego na sіowiaсski, spod rкki Metodego wychodz№ waїne dzieіa pierwszego piњmiennictwa sіowiaсskiego, jego twуrczoњж stoi u pocz№tkуw prawa sіowiaсskiego – zwіaszcza prawa koњcielnego wzorowanego na џrуdіach bizantyсskich dostosowanego do warunkуw sіowiaсskich; ich dzieіem jest – jak stwierdza wybitny slawista prof. Franciszek Sіawski – «wydџwigniкcie їywego jкzyka sіowiaсskiego do funkcji jкzyka liturgicznego i literackiego, a wiкc zrуwnanie go z іacin№ i grek№», co byіo na Zachodzie w IX wieku czymњ «niesіychanym i naprawdк rewolucyjnym» – byі to fakt bardziej zreszt№ zrozumiaіy na Wschodzie, w krкgu Koњcioіa i kultury bizantyсskiej. «Jкzyk literacki, stworzony przez Konstantyna [Cyryla] i Metodego odegraі doniosі№ rolк w їyciu Sіowian, w ich promocji religijno–koњcielnej i spoіeczno–kulturowej. Wielu uczonych s№dzi, їe od w. IX aї po w. XVIII moїna mуwiж o wspуlnym jкzyku nie tylko liturgicznym, ale teї literackim, jednocz№cym wszystkich Sіowian obrz№dku wschodniego, zwіaszcza Sіowian ruskich, Buіgarуw, Serbуw. Byі nim jкzyk zapocz№tkowany przez Cyryla i Metodego…. Jкzyk ten miaі rуwnieї znaczenie dla Sіowian zachodnich. Nie ulega w№tpliwoњci, їe dzieje jкzyka czeskiego naleїy zaczynaж od dziejуw jкzyka Konstantego i Metodego. Rуwnieї w badaniu dziejуw jкzyka polskiego naleїy szerzej niї dotychczas uwzglкdniж caі№ spuњciznк cyrylo–metodiaсsk№…cech№ charakterystyczn№ dla Konstantego i Metodego byіo harmonijne і№czenie pierwiastkуw i elementуw kultury grecko–bizantyсskiej i іaciсsko–rzymskiej. W epoce wielkomorawskiej elementy tych kultur wzajemnie siк przeplataіy. …Konstantyn–Cyryl oraz Metody, zaliczeni w poczet њwiкtych Koњcioіa zachodniego, uznani za wspуіpatronуw Europy, duї№ czкњж swego їycia poњwiкcili idei rуwnouprawnienia Sіowian, zrуwnania ich z wielkimi narodami kulturalnymi уwczesnego њwiata. Drogк do tego widzieli przede wszystkim w zdobyciu prawa do wіasnego jкzyka liturgicznego i do wіasnego piњmiennictwa». Dokonywali oni nie tylko dzieіa ewangelizacji, ale dzieіa promocji kulturalnej i spoіecznej Sіowian.

Wstкp do Konstytucji Republiki Albanii tradycje historyczne przywoіuje zdawkowo: «њwiadomi i dumni z naszej historii». Konstytucja Buіgarii i Јotwy we wstкpie w ogуle pomija odwoіanie siк do tradycji historycznych (co w pierwszym wypadku moїe jednak nieco dziwiж z uwagi na tradycje historyczno–kulturowe wielkiej doniosіoњci rуwnieї w wymiarze pozabuіgarskim, w pewnym choж wczesnym okresie historycznym; w drugim zaњ wypadku brak tych odwoіaс wydaje siк byж oczywisty ze wzglкdu na poddanie terytorium Јotwy panowaniu Zakonu Krzyїackiego, potem wі№czeniu go w obszar paсstwa polsko–litewskiego, po czкњci w obszar krуlestwa Szwecji, potem z kolei pod panowanie Rosji carskiej i wreszcie ZSRR, a okres wіasnej paсstwowoњci po I wojnie њwiatowej byі tylko krуtkim kilkunastoletnim epizodem). Nie ma odwoіaс historycznych konstytucja Grecji.

Natomiast w preambule polskiej konstytucji wystкpuje niezwykle szerokie odwoіanie siк do tradycji historycznych narodu polskiego – w kolejnoњci nastкpuj№cej: walka o niepodlegіoњж (okupiona wielkimi ofiarami), kultura zakorzeniona w chrzeњcijaсskim dziedzictwie Narodu, najlepsze tradycje Pierwszej i Drugiej Rzeczypospolitej, ponadtysi№cletni dorobek (Narodu); zaњ w aspekcie negatywnym – przypomniano ogуlnie doњwiadczenie historii najnowszej – doњwiadczenie zwi№zane z okresem socjalizmu. W istocie rzeczy pojкcia tutaj wymienione nie odnosz№ siк do pojedynczych faktуw czy konkretnych wydarzeс historycznych, lecz s№ to «agregaty» pojкciowe i zarazem agregaty aksjologiczne o niezmiernie skomplikowanej i nader bogatej zakresowo treњci.

Wartoњci podstawowe

W preambuіach konstytucyjnych wspуіczesnych paсstw wystкpuj№ sіowa i zwroty, ktуre s№ noњnikami wartoњci podstawowych (wartoњci ogуlnoludzkie, ogуlnohumanistyczne), i moїna powiedzieж, їe preambuіy maj№ z istoty swej pewne «ukierunkowanie lub nasycenie» aksjologiczne.

Zwrуcenie uwagi na zakres wartoњci uznanych we wstкpnej czкњci konstytucji w odniesieniu do wybranych paсstw pozwoli okreњliж, na ile pod tym wzglкdem preambuіa do Konstytucji FR jest obecnie w miarк typowa.

Wstкp do Ustawy Zasadniczej RFN zawiera obok wspomnianej niїej formuіy invocatio Dei nastкpuj№ce okreњlenia (zwroty, sіowa) o znaczeniu aksjologicznym: zachowanie jednoњci narodowej i paсstwowej, sіuїenie pokojowi њwiata, nowy іad їycia paсstwowego, swobodne stanowienie narodu, dzieіo zjednoczenia i wolnoњci Niemiec.

Wstкp do konstytucji Republiki Francuskiej z 1958 roku, lapidarny, akcentuje: przywi№zanie do praw czіowieka i do zasad suwerennoњci narodowej okreњlonych w Deklaracji Praw Czіowieka i Obywatela z 1789 roku; swobodne samostanowienie ludуw i wspуlny ideaі wolnoњci, rуwnoњci i braterstwa oraz rozwуj demokratyczny (deklaracja w odniesieniu do terytoriуw zamorskich Francji). Natomiast wstкp do Konstytucji Republiki Francuskiej z 1946 sam w sobie jest caі№ konstytucj№ o charakterze demokratyczno–liberalnym, przedstawiaj№c nader obszerny katalog zasad politycznych, ekonomicznych i spoіecznych o podobnym ukierunkowaniu aksjologicznym; jest to rуwnieї obszerny katalog praw czіowieka i obywatela (zob. Aneks). Pod wzglкdem obszernoњci owego katalogu wstкp ten jest caіkowicie nietypowy wobec innych wstкpуw konstytucyjnych. Niezaleїnie od tego katalogu praw i zasad, w tekњcie wstкpu wystкpuj№ zwroty–sіowa: solidarnoњж, wiernoњж swym tradycjom (tj. tradycjom Republiki); zaakceptowanie zasad miкdzynarodowego prawa publicznego; odrzucenie wszelkiego sytemu kolonialnego opartego na arbitralnoњci. Z prawno–konstytucyjnego punktu widzenia waїne jest, їe уw wstкp zostaі wі№czony do aktualnie obowi№zuj№cej konstytucji w ramach tzw. bloku konstytucyjnego (o czym jest rуwnieї mowa w innym miejscu nin. pracy).

Konstytucja Albanii: odpowiedzialnoњж za przyszіoњж, demokratyczne i socjalne paсstwo prawa, podstawowe prawa i wolnoњci czіowieka, tolerancja i wspуіistnienie religii, obrona godnoњci i osobowoњci czіowieka, pokуj, dobrobyt, kultura, solidarnoњж spoіeczna, narodowa toїsamoњж, sprawiedliwoњж, harmonia i wspуіpraca miкdzy narodami.

Konstytucja Buіgarii: wiernoњж wobec wartoњci ogуlnoludzkich: wolnoњci, pokoju, humanizmu, rуwnoњci, sprawiedliwoњci i tolerancji; godnoњж jednostki najwyїsz№ zasad№ prawa, jednoњж narodowa, paсstwo demokratyczne, prawne i socjalne.

Konstytucja Republiki Czech: niepodwaїalne wartoњci ludzkiej godnoњci i wolnoњci, rуwnoprawni wolni obywatele, wolne i demokratyczne paсstwo oparte na poszanowaniu praw czіowieka, spoіeczeсstwo obywatelskie, demokracja (europejska), duchowe, kulturalne i materialne bogactwo (narodu), zasady paсstwa prawa.

Konstytucja Republiki Estoсskiej: wolnoњж, sprawiedliwoњж, prawo, pokуj, spoіeczny postкp, kultura, samostanowienie narodu, przetrwanie narodu estoсskiego

Konstytucja Republiki Sіowenii: prawa i wolnoњci czіowieka, samookreњlenie i wolnoњж narodu, narodowa toїsamoњж.

Konstytucja Ukrainy: prawo do samookreњlenia, prawa i wolnoњci czіowieka, godne warunki їycia, pokуj spoіeczny, demokratyczne, socjalne paсstwo prawne, suwerenna wola ludu.

Konstytucja Republiki Litwy: wolnoњж i niepodlegіoњж, zachowanie ducha narodowego, jкzyka ojczystego, pisma i zwyczajуw, przyrodzone prawo czіowieka i narodu do їycia w wolnoњci, niepodlegіe paсstwo, zgoda narodowa, sprawiedliwoњж, spoіeczeсstwo obywatelskie i paсstwo prawa, spoіeczeсstwo otwarte.

Konstytucja Hiszpanii: sprawiedliwoњж, wolnoњж, bezpieczeсstwo, suwerennoњж, demokratyczne wspуіїycie, sprawiedliwy іad spoіeczny i ekonomiczny, paсstwo prawa, prawa czіowieka, postкp kulturalny i gospodarczy w celu zapewnienia wszystkim godnego їycia, pielкgnowanie kultur i tradycji, jкzykуw i instytucji Hiszpanуw, demokratyczne spoіeczeсstwo, umocnienie pokojowych stosunkуw i wspуіpraca (w aspekcie miкdzynarodowym – dopisek JK).

Konstytucja Republiki Portugalskiej: podstawowe prawa i wolnoњci, niepodlegіoњж narodowa, demokracja, demokratyczne paсstwo prawa, wolnoњж, sprawiedliwoњж, braterstwo. Jednoczeњnie wyraїono dobitnie zerwanie z dotychczasow№ przeszіoњci№ polityczno–konstytucyjn№ tego kraju: «w dniu 25 kwietnia 1974 roku Ruch Siі Zbrojnych zwieсczyі dіugoletni opуr ludu portugalskiego i realizuj№c jego najgікbsze uczucia, obaliі reїim faszystowski. Uwolnienie Portugalii od dyktatury ucisku i kolonializmu stanowiіo rewolucyjn№ zmianк oraz pocz№tek historycznego zwrotu spoіeczeсstwa portugalskiego».

Konstytucja Konfederacji Szwajcarskiej: wolnoњж, demokracja, niezawisіoњж, pokуj, duch solidarnoњci i otwartoњci wobec њwiata, jednoњж, wzajemna їyczliwoњж, poszanowanie rуїnorodnoњci, odpowiedzialnoњж wobec przyszіych pokoleс, dobro sіabych.

Wyj№tkowo aksjologicznie «nasycone» s№ preambuіy Konstytucji RP – i ta z 1921 roku, i aktualnie obowi№zuj№ca, i pod tym wzglкdem wyrуїniaj№ siк w kontekњcie europejskim. Odnoњnie pierwszej – znajdujemy sіowa i zwroty o szczegуlnie emocjonalnym zabarwieniu: narуd polski, Opatrznoњж, wyzwolenie, wdziкcznoњж, mкstwo, wytrwaіoњж, ofiarna walka, najlepsze wysiіki, niepodlegіoњж, poњwiкcenie, њwietlana tradycja, wiekopomna Konstytucja (3 Maja), dobro caіej, zjednoczonej i niepodlegіej matki–ojczyzny, potкga, bezpieczeсstwo, іad spoіeczny, wiekuiste zasady prawa i wolnoњci, rozwуj wszystkich siі moralnych, dobro odradzaj№cej siк ludzkoњci, rуwnoњж, praca, naleїne prawa, szczegуlna opieka paсstwa. Zaњ w preambule aktualnej konstytucji: troska o byt i przyszіoњж Ojczyzny, suwerenne i demokratyczne stanowienie o losie (Ojczyzny), rуwnoњж w prawach i powinnoњciach, dobro wspуlne–Polska, wdziкcznoњж przodkom, walka o niepodlegіoњж okupiona ofiarami, kultura narodu, ponadtysi№cletni dorobek, wiкzy wspуlnoty z rodakami (w њwiecie), wspуіpraca dla dobra Rodziny Ludzkiej, rzetelnoњж i sprawnoњж w dziaіaniu instytucji publicznych, poszanowanie wolnoњci i sprawiedliwoњci, wspуіdziaіanie wіadz, dialog spoіeczny, uprawnienia obywateli, dobro Trzeciej Rzeczypospolitej, wspуlnota obywateli, przyrodzona godnoњж czіowieka, prawo do wolnoњci, obowi№zek solidarnoњci. Tak wiкc ogуlne wartoњci moralne, humanistyczne wystкpuj№ w tym tekњcie і№cznie i rуwnorzкdnie z pewnymi zasadami politycznymi (ktуre teї maj№ wymiar aksjologiczny) przy czym zwraca uwagк caіy kontekst preambuіy, ktуry zdaje siк uwydatniaж aspekt prawnonaturalny czy inaczej mуwi№c – prymat prawa naturalnego (niezaleїnie od jego uzasadnienia). Wreszcie w preambule wyraџnie podkreњlone jest «odciкcie» siк od okresu historii Polski Ludowej, od etapu socjalistycznego: «pomni gorzkich doњwiadczeс z czasуw, gdy podstawowe wolnoњci i prawa czіowieka byіy w naszej Ojczyџnie іamane», «odzyskawszy w 1989 roku moїliwoњж suwerennego i demokratycznego stanowienia o jej losie», i wњrуd konstytucji krajуw postsocjalistycznych jest to najbardziej wyraџnie dokonany rozrachunek z niedawn№ przeszіoњci№.

W zestawieniu wiкc ze skal№ wartoњci wyraїonych w preambuіach konstytucji rуїnych paсstw europejskich moїna stwierdziж, їe choж katalog wartoњci moralnych, ogуlnohumanistycznych czy podstawowych w preambule Konstytucji Federacji Rosyjskiej nie jest zbyt bogaty, a nawet powiedziano wyїej, їe budzi «mieszane uczucia», їe doњж sk№po zwіaszcza wyraїone s№ wartoњci «osobowe» (nie wystкpuj№ takie kategorie, jak jednostka ludzka, przyrodzone prawa, godnoњж, osoba ludzka – co teї jednak z uwagi na generalne tradycje tego paсstwa nie moїe dziwiж, gdyї s№ to kategorie spoza porz№dku wartoњci uznawanych historycznie w Rosji, i spoza typu myњlenia filozoficznego czy tradycji intelektualnych w tym kraju), to jednak nawet schematyczny zestaw wartoњci «demokratycznych» preambuіy konstytucji rosyjskiej nie jest istotnie uboїszy od zespoіu wartoњci okreњlonych w preambuіach konstytucji niektуrych innych paсstw wspуіczeњnie demokratycznych i mieњci siк w ogуlnie przyjкtym europejskim standardzie tych wartoњci. Miar№ porуwnawcz№ nie moїe byж w tym wypadku wyj№tkowo bogaty zestaw wartoњci wyraїony w preambuіach polskich konstytucji, gdyї jak s№dzк – jest to przykіad nietypowy, bior№c pod uwagк niezwykle rozbudowan№ i mocno zakorzenion№ w spoіeczeсstwie polskim њwiadomoњж historyczn№, њwiadomoњж «demokratyczn№» i patriotyczn№.

Kwestia invocatio Dei

Omawiany odpowiednio wyїej komentarz do Konstytucji Federacji Rosyjskiej w czкњci «porуwnawczej» dotycz№cej preambuі, caіkowicie pomija tak№ kwestiк, jak invocatio Dei. Ten element preambuі (lub czкњci wstкpnej konstytucji) nie wystкpuje co prawda zbyt powszechnie, ale nie mniej porуwnawczo godzi siк go uwzglкdniж, poniewaї – jak moїna s№dziж – nie jest to problem bez jakiegokolwiek znaczenia. Nie jest to bowiem sprawa tylko o charakterze њciњle religijnym, natomiast wyraїa siк w tym elemencie preambuіy pewnego rodzaju gікbsze «zakorzenienie aksjologiczne» konstytucji.

W pisanych konstytucjach europejskich doby nowoїytnej po raz pierwszy inwokacjк tak№ wprowadza polska Konstytucja 3 maja 1791 roku: «W imiк Boga w Trуjcy Њwiкtej Jedynego…»; powtarza j№ nastкpnie konstytucja RP z 17 marca 1921 roku: «W imiк Boga Wszechmog№cego!»; boсska Ustawa Zasadnicza z 1949 roku przyjкіa formuік mуwi№c№ o њwiadomoњci narodu niemieckiego swej odpowiedzialnoњci przed Bogiem; Konstytucja Republiki Albanii z 1998 roku mуwi: «My, Narуd Albanii…w poczuciu swej odpowiedzialnoњci za przyszіoњж, z wiar№ w Boga i/lub inne wartoњci uniwersalne…w duchu tolerancji i wspуіistnienia religii…»; Konstytucja Ukrainy z 1996 roku okreњla: …»uznaj№c sw№ odpowiedzialnoњж przed Bogiem, wіasnym sumieniem…»; Konstytucja Grecji z 1975 roku: «W imiк Trуjcy Њwiкtej, Jedynej i Niepodzielnej»; Konstytucja Federalna Konfederacji Szwajcarskiej z 1999 roku: «W imiк Boga Wszechmog№cego!»; Konstytucja Sіowacji nie odwoіuje siк bezpoњrednio do Boga, ale przecieї odwoіuje siк – jak juї byіa o tym mowa wyїej – do tradycji cyrylo–metodiaсskiej, a ma ona przecieї rуwnieї aspekt apostolski, religijny.

Zіoїony charakter ma invocatio Dei w aktualnie obowi№zuj№cej konstytucji RP z 1997 roku. Odwoіanie siк do Boga wystкpuje dwukrotnie, w dwуch rуїnych kontekstach. Tak wiкc najpierw wstкp stwierdza: …»My, Narуd Polski – wszyscy obywatele Rzeczypospolitej, zarуwno wierz№cy w Boga bкd№cego џrуdіem prawdy, sprawiedliwoњci, dobra i piкkna, jak i nie podzielaj№cy tej wiary, a te uniwersalne wartoњci wywodz№cy z innych џrуdeі…». W koсcowym zaњ fragmencie wstкpu narуd ustanawia Konstytucjк «w poczuciu odpowiedzialnoњci przed Bogiem lub przed wіasnym sumieniem».

Invocatio Dei w wszechstronny sposуb interpretuje Krystian Complak (profesor prawa w Uniwersytecie Wrocіawskim) i rozmaite w№tki wywodu maj№ istotne znaczenie, toteї warto zwrуciж uwagк na gіуwny tok myњli. Tak wiкc, stwierdza interpretator, powoіanie siк na Istotк Najwyїsz№ jest wyraїeniem pogl№du, їe rуwnieї ustrojodawca ma granice. Bior№c jednak pod uwagк brak jednoznacznego opowiedzenia siк њwiatopogl№dowego w konstytucji, nie moїna przypisaж tym sіowom wyznaniowego czy religijnego charakteru. Wyznanie odpowiedzialnoњci przed Bogiem i wіasnym sumieniem naleїy traktowaж raczej jako zwi№zanie paсstwa prawem naturalnym. Oznacza to w szczegуlnoњci zakaz totalitaryzmu paсstwowego. Gdyby skorzystaж z bogatego niemieckiego dorobku w tym zakresie, naleїaіoby powiedzieж, iї treњж prawna tego religijnego odwoіania siк oznacza jedynie zobowi№zanie do nieabsolutyzowania wіadzy paсstwowej oraz wyrzeczenie siк ateizmu jako religii paсstwowej. W ten sposуb daje siк odpуr kulturowy (symboliczny) i po wsze czasy wszelkim niekontrolowanym i nieograniczonym modelom wіadzy paсstwowej oraz wі№cza siк do prawa ponadpozytywne wartoњci, zwіaszcza skierowane przeciw woluntarystycznym koncepcjom zwierzchnictwa ludowego. Odrzucenie ateizmu jako religii paсstwowej zawieraj№ teї postanowienia art. 25 konstytucji o wzajemnych stosunkach miкdzy wіadzami publicznymi RP a Koњcioіem katolickim i innymi wyznaniami. Odwoіanie siк do Boga nie jest jak№kolwiek, prokatolick№ wskazуwk№ co do przeprowadzania wykіadni. Nie moїna na podstawie tego zaliczyж RP do paсstw wyznaniowych czy w ogуle chrzeњcijaсskich. Odwoіanie do Boga nie stawia pod znakiem zapytania religijno–њwiatopogl№dowej tolerancji i otwartoњci konstytucji RP. Wyraџne odwoіanie siк do boskiego lub co najmniej naturalnego prawa zawiera koсcowy fragment wstкpu. Wzywa siк w nim wszystkich, ktуrzy bкd№ konstytucjк stosowaж do tego, aby dbali o zachowanie przyrodzonej (podkreњl. JK) godnoњci czіowieka. Samo pojкcie praw czіowieka jest zwi№zane z etapem rozwoju cywilizacyjnego, w ktуrym godnoњж osoby jest zupeіnie oczywista. Tak s№dzili filozofowie staroїytni. Dopiero jednak chrzeњcijaсstwo stworzyіo tej myњli nowoczesne podstawy. Czіowiek czerpie sw№ godnoњж (wedіug nauki chrzeњcijaсskiej) ze swojego pochodzenia oraz kresu: stworzony przez Boga na jego wzуr i podobieсstwo oraz powoіany do wiecznego, ponadczasowego przeznaczenia. Niezwykle krytycznie natomiast odniуsі siк do formuіy invocatio Dei Lech Falandysz:

«Uroczysty wstкp do konstytucji, zwany preambuі№, staі siк przedmiotem najgorкtszego sporu [w toku prac nad projektami konstytucji – uwaga JK], mimo їe ma [ona – JK] znaczenie gіуwnie symboliczne – i w praktyce konstytucyjnej zdecydowanie drugorzкdne. Pocz№tkowo Komisja Konstytucyjna byіa zdecydowana w ogуle nie zamieszczaж preambuіy w powstaj№cym projekcie, ale zawieraj№c konstytucyjny kompromis z Uni№ Wolnoњci i Uni№ Pracy zgodziіa siк do tematu powrуciж…rozstrzygn№ж naleїaіo przede wszystkim: czy i w jaki sposуb we wstкpie do konstytucji powinno byж zamieszczone tradycyjne invocatio Dei (czyli odwoіanie siк do Boga), czy naleїy zaznaczyж prymat prawa naturalnego nad stanowionym oraz czy – i w jaki sposуb – sprecyzowaж pojкcie Narodu Polskiego.

Warto przypomnieж, їe konkurencyjny obywatelski projekt konstytucji nie precyzowaі pojкcia narodu. Odwoіywaі siк jedynie do «naszych ponadtysi№cletnich dziejуw»; uznawaі, їe prawa tworzone przez obywateli maj№ oparcie w prawie naturalnym oraz proponowaі tradycyjne invocatio Dei: «My, Narуd Polski…niniejsz№ Konstytucjк…uroczyњcie, w imiк Boga, stanowimy i uchwalamy».

Jak moїna siк byіo spodziewaж, prace nad preambuі№ wywoіaіy nagіy wybuch њwiatopogl№dowego i filozoficznego sporu, ktуry w dotychczasowych dziejach ludzkoњci nie znalazі jeszcze kompromisowej formuіy. Tym bardziej naleїy wiкc podziwiaж talenty polskich twуrcуw konstytucji, ktуrym udaіo siк najbardziej draїliw№ sprawк zaіatwiж za pomoc№ starej, ludowej dyrektywy praktycznej: «Panu Bogu њwieczkк i diabіu ogarek». Jednakїe w dwуch kwestiach Komisja Konstytucyjna wykazaіa nieustкpliwoњж, z ktуrej – moim zdaniem – nie moїna jej czyniж zarzutu. Po pierwsze zdecydowaіa, їe Narуd Polski to wszyscy obywatele Rzeczypospolitej, po drugie zaњ nie wprowadziіa do tekstu Konstytucji pojкcia prawa naturalnego. W tej drugiej sprawie moїliwe byіo uczynienie pewnego drobnego ustкpstwa. Otуї bez wpisywania do wstкpu pojкcia prawa naturalnego moїna byіo w art. 8 konstytucji stwierdziж, їe jest ona «najwyїszym prawem stanowionym w Rzeczypospolitej Polskiej». Myњlк, їe taka subtelna dwuznacznoњж formuіy nie raziіaby zbytnio ani pozytywistуw, ani marksistуw. Orzeka ona przecieї oczywist№ prawdк, a jednoczeњnie nie zamyka drogi do stwierdzenia, їe ponad prawem stanowionym w Rzeczypospolitej jest jeszcze jakieњ inne, wyїsze prawo. Nie twierdzк, їe rozwi№zanie takie byіoby idealne. Spуr o prawo naturalne w Konstytucji bкdzie z pewnoњci№ jeszcze trwaі – i przy okazji tych wstкpnych rozwaїaс trudno byіoby wymyњliж na ten temat coњ interesuj№cego.

Powrужmy zatem do invocatio Dei, a raczej do tego, co moїna by – bez zachowania naleїytej powagi – okreњliж jako interesuj№c№, nieco postmodernistyczn№ wersjк starej polskiej m№droњci ludowej. Oto po raz pierwszy w naszych dziejach przyznajemy siк we wstкpie do Konstytucji, їe jesteњmy «narodem wierz№cym w Boga bкd№cego џrуdіem prawdy, sprawiedliwoњci, dobra i piкkna, jak i nie podzielaj№cych tej wiary, a te uniwersalne wartoњci wywodz№cych wywodz№cych z innych џrуdeі». I dalej juї konsekwentnie: їe mamy kulturк zakorzenion№ w chrzeњcijaсskim dziedzictwie oraz w wartoњciach ogуlnoludzkich – i dlatego ustanawiamy Konstytucjк «w poczuciu odpowiedzialnoњci przed Bogiem lub przed wіasnym sumieniem».

Ileї w tych formuіach interesuj№cego materiaіu do uczonych dysput, w ktуrych na szczкњcie – z braku elementarnych kompetencji – nie bкdк musiaі braж udziaіu. Czy Bуg w naszej Konstytucji jest faіszywy, staroїytny lub masoсski? Po prostu nie wiem. Dobrze jednak siк staіo, їe w konstytucji w ogуle odwoіujemy siк do Boga. Boska protekcja przydaж siк moїe na przyszіoњж, gdy przyjdzie interpretowaж i stosowaж now№ ustawк zasadnicz№».

Tak dalece krytyczne stanowisko jest w piњmiennictwie polskim raczej odosobnione, jest to wyraz indywidualnego pogl№du autora. Na ogуі uwydatnia siк kompromisowy charakter owej formuіy, i traktuje siк j№ jako swego rodzaju sukces, gdyї nie dzieli pod wzglкdem wyznaniowo–њwiatopogl№dowym obywateli, uwzglкdniaj№c fakt zrуїnicowania pod tym wzglкdem spoіeczeсstwa polskiego, w ktуrym pogl№dy laickie wystкpuj№ na rуwni z przekonaniami religijnymi wіaњciwymi dla wyznawcуw rуїnych religii, przy dominuj№cym wyznaniu rzymsko–katolickim. Kompromisowa formuіa odwoіuje siк wiкc bardziej do ducha tolerancji religijnej i њwiatopogl№dowej i nie rani niczyich uczuж religijnych choжby przez ewentualnoњж wyrуїnienia jednego dominuj№cego wyznania. Podobnego typu formuік kompromisow№ odnajdujemy w konstytucji Albanii. Istotк zagadnienia іatwo moїna zauwaїyж choжby na przykіadzie invocatio Dei w Konstytucji 3 Maja i w Konstytucji z 1921 roku: w pierwszym wypadku formuіa «W imiк Boga w Trуjcy Њwiкtej Jedynego» nawi№zuj№c jednoznacznie do dogmatyki katolickiej – adresowana byіa do wyznawcуw tylko religii rzymsko–katolickiej; w drugim wypadku formuіa «W imiк Boga Wszechmog№cego» ma charakter bardziej uniwersalistyczny, zaakceptowaж j№ mog№ bowiem zarуwno katolicy, prawosіawni, protestanci rуїnych nurtуw, a takїe Їydzi i Muzuіmanie. Podobny aspekt uniwersalistyczny ma formuіa invocatio Dei w Konstytucji aktualnie obowi№zuj№cej, tym bardziej jeњli przyj№ж, їe w spoіeczeсstwie polskim s№ teї osoby wierz№ce w Boga (Istotк Najwyїsz№), ale niekoniecznie identyfikuj№cy siк z jakimkolwiek wyznaniem zinstytucjonalizowanym, z jakimkolwiek Koњcioіem, zwi№zkiem wyznaniowym. Z punktu widzenia wartoњci њwiatopogl№dowych wstкpy do konstytucji Stanуw Zjednoczonych, Francji i Rosji і№czy wspуlna cecha – brak odwoіaс do systemu wartoњci religijnych czy wyznaniowych.

Wartoњж normatywna preambuіy

Wedіug pogl№dуw wyraїanych w piњmiennictwie rosyjskim, o czym sygnalizowano juї, preambule nie przyznaje siк znaczenia normatywnego. Pogl№dy polskich prawnikуw–konstytucjonalistуw s№ zrуїnicowane, ale moїna s№dziж na podstawie piњmiennictwa, їe pogl№d przeciwny – o wartoњci normatywnej ma wielu zwolennikуw, a i њwiadczy o tym przywoіywana w literaturze zagadnienia praktyka orzecznicza, dawna i bardziej wspуіczesna. Wojciech Krкcisz i Wojciech Orіowski, autorzy rozdziaіu V «Przygotowanie, uchwalenie i ogуlna charakterystyka Konstytucji z 1997 roku» w znanym podrкczniku prawa konstytucyjnego pod red. W. Skrzydіy wyraїaj№ sceptycyzm co do prawnego waloru preambuіy, pisz№c:

«…Charakter normatywny preambuі budzi w nauce spory. Z uwagi jednak na prawny charakter Konstytucji i zasadк bezpoњredniego jej stosowania wnosiж moїna, їe intencj№ ustrojodawcy nie byіo raczej nadanie jej normatywnego charakteru. Nie moїna zatem przyj№ж, ze istniej№ w preambule normy, nadaj№ce siк do bezpoњredniego stosowania, ani teї by postanowienia wstкpu do Konstytucji mogіy byж samoistn№ podstaw№ rozstrzygniкж. Nie moїna natomiast wykluczyж, їe bкdzie on w przyszіoњci sіuїyж wykіadni przepisуw Konstytucji. Takiej interpretacji przy okreњleniu zadaс paсstwa sіuїyж moїe uїyte we wstкpie okreњlenie «zasady pomocniczoњci paсstwa umacniaj№cej uprawnienia obywateli i ich wspуlnot». Podobn№ rolк odegraж moїe okreњlenie obowi№zku zachowania «solidarnoњci z innymi», «dialogu spoіecznego» czy «poszanowania wolnoњci i sprawiedliwoњci». We wstкpie do Konstytucji znajdziemy postanowienia maj№ce swe rozwiniкcie w innych przepisach Konstytucji, jak chociaїby dotycz№ce okreњlenia podmiotu wіadzy suwerennej – «My, Narуd Polski – wszyscy obywatele Rzeczypospolitej» czy wzajemnych stosunkуw pomiкdzy organami paсstwa – «wspуіdziaіanie wіadz». Nie moїna tym samym wykluczyж, їe w przyszіoњci postanowienia wstкpu stan№ siк punktem odniesienia dla orzecznictwa Trybunaіu Konstytucyjnego. O normatywnym charakterze wstкpu do Konstytucji lub o jego braku zadecyduje, podobnie jak w innych paсstwach, praktyka konstytucyjna».

Wstкpom do konstytucji odmawiaі wartoњci normatywnej K. Trzciсski, charakteryzuj№c konstytucje socjalistyczne i rozwaїaj№c ich funkcjк prawn№; uznawaі ten autor generalnie, їe wstкpy maj№ charakter deklaracji, proklamacji o duїym іadunku politycznym, bкd№cych uogуlnieniem teoretycznej i politycznej myњli prawno–ustrojowej, speіniaіy one rolк propagandowo–polityczn№ i programow№. Zdecydowanie takїe przeprowadzaі rozrуїnienie: wstкp ma przej№ж z tekstu samej konstytucji jej funkcjк propagandowo–polityczn№, deklaratywno–polityczn№ a konstytucja jako taka «ma byж przede wszystkim dokumentem prawnym». W konkluzjach swych wywodуw stwierdzaі kategorycznie: «odmawiam wstкpom waloru prawnego, traktuj№c je jako dokumenty polityczno–propagandowe». Stanowisko to uzasadniaі nastкpuj№co:

«1. Wstкp do konstytucji pozbawiony jest precyzji prawniczej, pozbawiony jest rygorуw, ktуrym odpowiadaж powinien akt zawieraj№cy normy prawne. Brak tej precyzji prawniczej uwidacznia siк w deklaratywno–pompatycznym jкzyku wstкpуw i w braku formy artykuіowanej wstкpуw.

2. W tekstach najnowszych konstytucji socjalistycznych brak wyraџnych wskazуwek, jak z omawianego tutaj punktu widzenia traktowaж konstytucjк. Z treњci konstytucji i wstкpуw do konstytucji nie wynika nic, co mogіoby њwiadczyж, iї wstкp posiada walor prawny w takim stopniu, jak konstytucja.

3. Treњж wstкpуw do konstytucji traktuje o kwestiach, ktуre generalnie ujmuj№c s№ stwierdzeniami pewnych faktуw – to prawda, їe politycznie i historycznie doniosіych i rzucaj№cych њwiatіo na charakter konstytucji i ideologiк, ktуrej daje wyraz – ktуre trudno ubraж w szatк prawn№…. regulowana materia we wstкpach w zasadzie nie daje podstaw do formuіowania z niej normy prawnej…nie bez znaczenia…jest i to, їe te sformuіowania, ktуre moїna by ewentualnie odczytaж jako normy prawne, s№ powtarzane zwykle w tekњcie konstytucji…».

Autor dalej rozwija ten tok rozumowania, odwoіuj№c siк do przykіadуw – sformuіowaс ze wstкpu do konstytucji Buіgarii, omawiaj№c wstкp do konstytucji Jugosіawii. Polemizuje takїe z pogl№dem, їe wstкp jest integraln№ czкњci№ konstytucji, i їe w kaїdym razie sіuїy do wykіadni konstytucji. W tym ostatnim zakresie moїna przytoczyж argumentacjк, jako swoisty znak poprzedniej epoki polityczno–historycznej; autor przytacza sformuіowanie z wstкpnej konstytucji Jugosіawii z 1963 roku gіosz№ce, їe czкњж ta «stanowi zarуwno podstawк wykіadni konstytucji i ustaw, jak i dziaіania wszystkich razem i kaїdego z osobna» i w zwi№zku z tym stwierdza:

«Otуї jeњli przyj№ж, їe metoda materializmu historycznego wymaga, aby przy interpretacji normy uwzglкdniaж takїe warunki spoіeczne, kontekst spoіeczny, w jakim te normy powstaіy, i jeњli prawd№ jest, їe programy partii, doktryna prawa uogуlniaj№ ten kontekst spoіeczny…to takїe doktryna prawa i programy polityczne mog№ byж pomocne przy interpretacji tekstu konstytucji. Trudno byіoby jednak twierdziж na tej podstawie o normatywnym charakterze doktryny i programуw politycznych. S№dzк, їe w њwietle przeprowadzonych tu rozwaїaс uzasadnione jest spostrzeїenie, їe wstкpy do konstytucji coraz bardziej peіni№ rolк deklaracji politycznych, programowych, pozwalaj№c w ten sposуb konstytucji peіniж jej funkcjк dokumentu prawnego. Ten podziaі zadaс miкdzy wstкp a konstytucjк jest sensowny i celowy».

Ten typ argumentacji odnosz№cy siк do konstytucji socjalistycznych ma juї walor tylko historyczny. Obecnie coraz wyraџniej zaznaczaj№ siк pogl№dy uznaj№ce normatywny sens wstкpуw do konstytucji.

«Wspуіczeњnie prawny charakter wstкpu do ustawy zasadniczej nie budzi w teorii i praktyce konstytucyjnej wiкkszych w№tpliwoњci» – stwierdza K. Complak z Uniwersytetu Wrocіawskiego, przypominaj№c, їe dyskusjк nad tym zagadnieniem jeszcze w okresie Polski Ludowej rozpocz№і St. Rozmaryn, jeden z najbardziej уwczeњnie znanych prawnikуw, bкd№cy wyrazicielem pogl№du o normatywnym charakterze wstкpu do ustaw zasadniczych, wychodz№c przy tym z pozycji pozytywizmu prawniczego, i odnosz№c tк kwestiк do Konstytucji PRL. Istotnie, w podstawowej уwczeњnie monografii nt. konstytucji autor ten przeprowadzaі wywуd uzasadniaj№cy normatywny charakter wstкpu: jeњli wstкp do konstytucji powstaje i funkcjonuje jako integralna czкњж tekstu Konstytucji, to nie ma їadnego powodu, aby twierdziж, їe jest on tak jako caіoњж jak i w poszczegуlnych sformuіowaniach – pozbawiony charakteru normatywnego. Stwierdzaі wiкc:

« …Pogl№dy neguj№ce charakter normatywny poszczegуlnych czкњci…konstytucji musiaіyby dla swego uzasadnienia powoіaж siк albo na wyraїon№ w Konstytucji intencjк ustawodawcy konstytucyjnego, albo teї na jakieњ przyczyny tkwi№ce jak gdyby w istocie niektуrych jej postanowieс, a wykluczaj№ce ich normatywny charakter. Otуї taki dowуd nie moїe siк udaж, nic na to nie wskazuje…tzw. wstкp Konstytucji stanowi jej integraln№ czкњж, a odmiennoњж sformuіowania jego postanowieс w porуwnaniu z rozdziaіami 1–10 nie pozwala na wyci№gniкcie wniosku o zamiarze ustawodawcy konstytucyjnego odebrania mu charakteru normatywnego».

Moїna takїe dodaж, їe St. Rozmaryna nie zadowalaі nawet pogl№d, їe wstкp ma jedynie znaczenie interpretacyjne, їe stanowi tylko materiaі do wykіadni przepisуw czкњci artykuіowanej.

«…Nie moїe nas zadowoliж pogl№d, їe wstкp ma jedynie znaczenie interpretacyjne…(tak), ale na tym poprzestaж nie moїna…(we wstкpie zawarty jest bowiem)…materiaі do budowy norm prawnych, a nie tylko wykіadni».

Do stanowiska S. Rozmaryna nawi№zuje obecnie wspomniany K. Complak:

«Wspуіczeњnie naleїy dodaж co najmniej dwa argumenty wzmacniaj№ce jego [tj. S. Rozmaryna – JK] rozumowanie. Rozwуj s№downictwa konstytucyjnego w Europie i w Polsce zwiкkszyі zainteresowanie nie tylko treњci№ poszczegуlnych artykuіуw ustawy zasadniczej, ale rуwnieї tak zwan№ aksjologi№ jej tekstu. Obecnie Trybunaі Konstytucyjny nie moїe orzekaж nie odwoіuj№c siк do rуїnego rodzaju wartoњci. Najwiкkszy ich zasуb zawieraj№ wstкpy do ustaw zasadniczych. Wstкp do konstytucji wyraїa oprуcz jej przewodnich idei oraz podstawowych zasad inne rozstrzygniкcia ustrojodawcy najdonioњlejszych zagadnieс prawnych. Pominiкcie w orzecznictwie gіуwnego organu stoj№cego na straїy konstytucji tego swoistego konspektu jej zawartoњci podwaїyіoby prawowitoњж i trafnoњж podejmowanych rozstrzygniкж. Bez staіego uwzglкdnienia wstкpu bкd№ one uіomne i nie bкd№ wyraїaж caіego bogactwa treњciowego najwyїszego prawa RP. Drugim waїkim argumentem przemawiaj№cym na rzecz prawnej wartoњci wstкpu do konstytucji jest przyjкcie zasady bezpoњredniego obowi№zywania jej norm. Zasada konstytucjonalizmu (zasada bezpoњredniego stosowania konstytucji) powinna wspуіczeњnie obejmowaж wszystkie postanowienia ustawy zasadniczej, nawet te, ktуre s№ «z natury» trudne do stosowania w praktyce czy egzekwowania na drodze s№dowej. Coraz wiкksze wі№czenie do obrotu prawnego caіego tekstu ustawy zasadniczej, zwіaszcza katalogu praw ze sfery materialnych i umysіowych wіaњciwoњci osobowoњci ludzkiej, nie moїe zapoznaж zwi№zanych z nimi celуw paсstwa, wyraїonych zwykle w tym fragmencie omawianego aktu. Postкpuj№ca jurydyzacja caіego tekstu konstytucyjnego byіaby w sprzecznoњci z traktowaniem wstкpu jako deklaracji ideowo–politycznej. Dalsze odmawianie waloru normatywnego tej czкњci skіadowej konstytucji podwaїy jej racjк bytu oraz jej najgікbszy sens. Trzecim, na pierwszy rzut oka paradoksalnym argumentem na rzecz wiкkszej mocy prawnej wstкpu do konstytucji jest geneza jego powstania ze wzglкdu na to, їe byі on opracowany i uchwalony po przygotowaniu caіej artykuіowanej czкњci konstytucji; naleїy go traktowaж jako jej merytoryczne podsumowanie, a nie formalne wprowadzenie. Nie jest on przedsіowiem, ale raczej posіowiem do konstytucji, ktуrego uchwalenie otworzyіo drogк do przyjкcia caіej konstytucji. Fragment ten jest punktem odniesienia, klamr№ spajaj№c№ oraz przede wszystkim, ze wzglкdu na omawian№ treњж, fundamentem, na ktуrym opiera siк caіy porz№dek konstytucyjny».

Prawny charakter wstкpu do polskiej Konstytucji z 1997 roku omawia A. Baіaban, stwierdzaj№c w punkcie wyjњcia:

«Ogуlnie rzecz bior№c, charakter prawny wstкpu do konstytucji nie powinien budziж zastrzeїeс prawnikуw. Tekst konstytucji zawarty po intytulacji korzysta bowiem z domniemania obowi№zuj№cej mocy prawnej na rуwni z innymi czкњciami konstytucji…. Domniemanie prawnie wi№ї№cego charakteru moїe byж obalone tylko na podstawie wyraџnego postanowienia konstytucji…Podstaw№ do podwaїenia prawnego znaczenia wstкpu nie moїe byж natomiast inna postaж redakcyjna jego postanowieс (np. nienadanie im postaci artykuіуw czy teї sformuіowanie w postaci ci№gu wypowiedzi o znamionach narracji literackiej) albo «wymieszanie» postanowieс z rуїnych dziaіуw їycia paсstwowego i maj№cych rуїny stopieс szczegуіowoњci. «

Istota problemu w tym siк zawiera, їe sformuіowania wstкpu mog№ sіuїyж ustaleniu listy wartoњci konstytucyjnych, ktуre nastкpnie s№ rozwijane w ramach bardziej szczegуіowych postanowieс konstytucji w formie danych artykuіуw – wartoњci te moїna okreњliж jako zasady naczelne lub wiod№ce idee konstytucyjne. Kreowanie listy gіуwnych wartoњci konstytucyjnych moїna uznaж za istotn№ prawn№ funkcjк wstкpu do konstytucji. Prawna sіaboњж wstкpu zaznaczy siк tylko w takiej sytuacji, kiedy wartoњci wstкpu nie s№ rozwiniкte w dalszych czкњciach konstytucji i nie maj№ szans na prawn№ i faktyczn№ realizacjк. W tym kontekњcie moїna ogуlnie rozwaїyж wartoњci konstytucyjne we wstкpach do konstytucji RP i Federacji Rosyjskiej. W pierwszym wypadku – koсcowa czкњж wstкpu jest poњwiкcona wprost istocie konstytucji, jej podstawom i zasadom stosowania. Konstytucjк ustanawia siк jako prawo podstawowe dla paсstwa oparte na poszanowaniu: – wolnoњci – sprawiedliwoњci – wspуіdziaіania wіadz – dialogu spoіecznego – zasady pomocniczoњci. Stosowanie zaњ Konstytucji ma sіuїyж zachowaniu: przyrodzonej godnoњci czіowieka – prawa do wolnoњci – obowi№zku solidarnoњci z innymi. Trzy ostatnie wartoњci wyraїone w ostatnim fragmencie wstкpu uznane s№ jako «niewzruszona podstawa Rzeczpospolitej Polskiej». Wszystkie wymienione wartoњci–zasady znajduj№ «umocowanie» w poszczegуlnych artykuіach – postanowieniach Konstytucji. Prawem przykіadu moїna ze wstкpu wskazaж wartoњж – godnoњж czіowieka i art. 30 Konstytucji: «Przyrodzona i niezbywalna godnoњж czіowieka stanowi џrуdіo wolnoњci i praw czіowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowi№zkiem wіadz publicznych». W takim ujкciu widaж wyraџnie historyczn№ ci№gіoњж tej problematyki – od Deklaracji Niepodlegіoњci USA z 1776 roku, przez Deklaracjк Praw Czіowieka i Obywatela z 1789 roku i recepcjк we francuskich konstytucjach, zawieraj№cych proklamacjк powszechnych praw jednostki, po wstкp do Karty Narodуw Zjednoczonych («wiara w podstawowe prawa czіowieka, w godnoњж i wartoњж osoby ludzkiej») i do Powszechnej Deklaracji Praw Czіowieka z dnia 10 grudnia 1948 roku («uznanie przyrodzonej godnoњci oraz rуwnych i niezbywalnych praw wszystkich czіonkуw rodziny ludzkiej stanowi podstawк wolnoњci, sprawiedliwoњci i pokoju na њwiecie»). Jeњli przyj№ж powyїszy tok argumentacji, to naleїaіoby stwierdziж, їe wstкp do polskiej konstytucji ma wysok№ wartoњж normatywn№. W tekњcie zaњ wstкpu do Konstytucji Federacji Rosyjskiej moїna wyrуїniж nastкpuj№ce wartoњci konstytucyjne: prawa i wolnoњci czіowieka, zgoda spoіeczna, ogуlnie uznane zasady rуwnouprawnienia i samookreњlenia narodуw, sprawiedliwoњж, demokratyczny fundament paсstwowoњci Rosji. Wartoњci te sformuіowane s№ mniej ostro i w mniejszym zakresie niї w wypadku wstкpu do konstytucji polskiej, ale i one maj№ rozwiniкcie w artykuіach Konstytucji FR, zwіaszcza w jej rozdziale 2 «Prawa i wolnoњci czіowieka i obywatela». Zatem analogicznie – i w tym wypadku nie moїna by odmуwiж wartoњci normatywnej preambuіy.

Zmianк pogl№dуw na charakter prawny preambuіy szczegуlnie wyraџnie moїna zauwaїyж w piњmiennictwie francuskim. W okresie obowi№zywania konstytucji z 1946 roku na ogуі uznawano, їe wstкp do niej ma charakter tylko swego rodzaju deklaracji politycznej i nie ma znaczenia prawnego. Gіуwn№ podstaw№ takiego pogl№du byіa argumentacja zwi№zana z treњci№ art. 91 ust. 3 i art. 92 ust. 3 konstytucji francuskiej; pierwszy wymieniony artykuі w czкњci okreњlaі kompetencje Komitetu Konstytucyjnego – «Komitet bada, czy ustawy uchwalone przez Zgromadzenie Narodowe nie poci№gaj№ za sob№ rewizji konstytucji»; drugi wymieniony artykuі rуwnieї odnosz№cy siк do kompetencji tego Komitetu okreњlaі, їe naleїy do niego tylko orzekanie o moїliwoњci rewizji postanowieс tytuіуw I – X konstytucji, a wiкc z wyі№czeniem wstкpu (o ktуrym przepis wyraџnie milczy), i na tej podstawie wnioskowano o braku waloru prawnego wstкpu. Po przyjкciu nowej konstytucji w 1958 roku, i po wі№czeniu Deklaracji Praw Czіowieka i Obywatela oraz wstкpu do konstytucji z 1946 roku w tzw. blok konstytucyjny nast№piіa wyraџna zmiana pogl№dуw w omawianej materii – i zaczкto coraz powszechniej uznawaж znaczenie prawne wstкpu. Zapewne decyduj№ce znaczenie miaіa w tej kwestii praktyka konstytucyjna, gdyї Rada Konstytucyjna w dwуch swoich orzeczeniach ustalaіa zgodnoњж aktu prawnego ze wstкpem do konstytucji z 1958 roku. Orzeczenia te rozbudziіy spуr w nauce w kwestii prawnego znaczenia wstкpu do konstytucji, ktуry jak s№dziі A. Gwiїdї, w realiach francuskich miaі bardziej charakter polityczny niї prawny (23), a jednak wspуіczeњnie pogl№dy o normatywnym znaczeniu wstкpu nie s№ wcale odosobnione. Rуwnieї z praktyki orzecznictwa S№du Najwyїszego w Polsce jeszcze w okresie miкdzywojennym jak i z orzecznictwa np. Naczelnego S№du Administracyjnego w latach 80. ub. wieku znane s№ przykіady normatywnego traktowania wstкpu do Konstytucji Marcowej i wstкpu do ustawy. Podobnie Wytyczne S№du Najwyїszego z 1985 roku zawieraj№ uwagi dotycz№ce prawnego znaczenia wstкpu do Kodeksu Pracy. Odwoіuj№c siк do tych doњwiadczeс, A. Gwiїdї konkluduje: «Te niekompletne przykіady њwiadcz№ o tym, їe judykatura daleka jest od traktowania wstкpуw jako tylko «elementуw dekoracyjnych» i їe przeciwnie, w wielu przypadkach opiera swe rozstrzygniкcia na ich treњci. A perspektywa takich konsekwencji musi byж w polu widzenia legislatora».

Bibliografia

1. Kowalski, J. Instytucja prezydenta w Rzeczypospolitej Polskiej – tradycja i wspуіczesnoњж / J. Kowalski // HUMMANUM – Miкdzynarodowe Studia Spoіeczno–Humanistyczne. – Nr 2(2). – 2008. – S. 123–139.

2. Ковальски, Я. Конституционализм в Польше: идея и ее реализация / Я. Ковальски // Законы России: опыт, анализ, практика – М., 2009. – №1. – С. 12–27.

3. Ковальски, Я. Судебная власть как особая форма деятельности государства / Я. Ковальски, Д. Н. Вороненко // Право и Государство: теория и практика. – №1(49). – 2009. – С. 7–18.

4. Ковальски, Я. Конституционализм: история и теория вопроса / Я. Ковальски, В. Г. Баев. – Представительная власть. – №1. – 2009. – С. 7–16.

5. Kowalski, J. Ochrona informacji niejawnych i innych tajemnic ustawowo chronionych. Wybrane zagadnienia / J. Kowalski // Kwartalnik naukowy IUS NOVUM. – Nr 1. – 2007. – S. 165–168.

6. Paremie іaciсskie w europejskiej kulturze prawnej i orzecznictwie s№dуw polskich Autorzy: Witold Woіodkiewicz, Jerzy Krzynуwka / J. Kowalski // Paremie іaciсskie w europejskiej tradycji prawa i jurysprudencji // Kwartalnik naukowy IUS NOVUM. – Nr 3. – 2008. – S. 81–87.

7. Kowalski, J. Tok ustawodawczy w Republice Federalnej Niemiec / J. Kowalski. – Warszawa: Wydawnictwo Wydziaіu Prawa Uniwersytetu Warszawskiego, 1979. – 186 s.

8. Kowalski, J. Organizacje spoіeczne i samorz№dowe w PRL / J. Kowalski. – Warszawa: Wydawnictwo Akademii Nauk Spoіecznych, 1984.

9. Kowalski, J. Programowe i organizacyjne zmiany w polskim ruchu mіodzieїowym po sierpniu 1980 r. / J. Kowalski; praca doktorska z nauk politycznych. – Warszawa: Wydawnictwo Akademii Nauk Spoіecznych, 1984.

10. Kowalski, J. Unia Europejska – proces integracji europejskiej i zarys problematyki instytucjonalno–prawnej / J. Kowalski. – Poznaс: Polskie Wydawnictwo Prawnicze IURIS, 2006.

11. Kowalski, J. Polskie prawo gospodarcze publiczne / J. Kowalski. – Poznaс: Polskie Wydawnictwo Prawnicze IURIS, 2007.

12. Kowalski, J. Europejskie prawo gospodarcze / J. Kowalski. – Warszawa: Wydawnictwo LARGUS, 2007.

13. Kowalski, J. Paсstwo prawa. Demokratyczne paсstwo prawne – Warszawa; Wydawnictwo Wyїszej Szkoіy Handlu i Prawa im. Ryszarda Јazarskiego – 2008.

14. Kowalski, J. Ksztaіtowanie siк i rozwуj konstytucjonalizmu w Polsce / J. Kowalski. – Sankt–Petersburg: Wydawnictwo Instytutu Prawniczego, 2008.

15. Ковальски, Я. Становление и развитие конституционализма в Польше / Я. Ковальски. – Санкт–Петербург: Издательство юридического института, 2008.

16. Kowalski, J. Konstytucja Federacji Rosyjskiej a rosyjska i europejska tradycja konstytucyjna / J. Kowalski. – Poznaс: Polskie Wydawnictwo Prawnicze IURIS, 2009.

Popik–Chor№їy Katarzyna

UMCS (Lublin Polska)

Le caractere de la clause transversale dans de la protection de l’environnement naturel

Le principe d’intйgration est considйrй par la doctrine du droit communautaire comme le plus important de tous les principes gйnйraux du droit de la protection de l’environnement naturel. Le terme «principe d’intйgration» employй pour dйfinir le principe exprimй dans l’art. 6 n’est pas un terme juridique. Les autres dйsignations sont par exemple la clause transversale, le principe transversal. Il faut le considйrer comme un principe ayant pour but la protection intйgrale de l’environnement qui consiste sur ce que les objectifs visйs et la rйalisation de toutes les actions de la Communautй, prйvues dans l’art. 3, devraient prendre en considйration les exigences de la protection de l’environnement, lesquelles il faut chaque fois inclure au processus de la dйfinition et de la rйalisation de la pratique et des actions de la Communautй.

L’йtendue qui est l’objet du principe d’intйgration dйsignйe dans l’art. 6, a йtй dйfinie par l’art. 3. Au terme de l’art. 6 le principe d’objet rкvet le caractиre d’une directive impйrative d’interprйtation effectuant sur le fondement du droit communautaire deux fonctions essentielles, c. –“a–d la fonction d’intйgration traduite par une garantie de respect des objectifs et des devoirs de la protection de l’environnement dans toutes les actions de la Communautй et la fonction de compromis qui impose le devoir d’йviter ded rйgulations qui pourraient anйantir la rйalisation d’objectifs communautaires et de devoirs du domaine de la protection de l’environnement.

Les fonctions du principe d’intйgration dйsignйes par A. Wasilewski devraient кtre considйrйes aussi sous l’aspect de promouvoir le dйveloppement durable par l’accomplissement des devoirs rйsultant de dispositions de l’art. 6. Il s’agit d’une telle dйfinition et rйalisation de toutes les actions dans tous les domaines de la Communautй qui respecteraient les exigences de la protection de l’environnement, et en particulier, promouvraient le dйveloppement durable (le terme anglais sustainable development est traduit comme «le dйveloppement soutenable»).

La conception du droit de l’homme а l’environnement, l’essentiel du principe de dйveloppement йquilibrй, est apparue lors de La Confйrence de Stockholm des Nations Unies au sujet de l’environnement humain en juin 1972. А ce moment–lа on a formulй la thиse que «l’homme a un droit fondamental а la libertй, а l’йgalitй et а des conditions de vie satisfaisantes dont la qualitй lui permettra de vivre dans la dignitй et le bien–кtre». De plus, on a soulignй que «l’homme prend la responsabilitй de la protection et de l’amйlioration de l’environnement pour les gйnйrations prйsentes et futures «.

Durant la session du Conseil de gйrance UNEP en 1975 on a soulignй qu’en agissant au profit de la croissance de la civilisation, du dйveloppement йconomique et culturel, il faut respecter les exigences de la protection de l’environnement liйes surtout au fait d’assurer la production et la consommation йconomique et la gestion raisonnable des dйchets ainsi que l’obligation de prйvoir les consйquences d’actions prises.

En envisageant lesdites dispositions, l’art. 6 a йtй reconnu comme une soi–disant clause transvesale du droit communautaire comparable au principe du dйveloppement йquilibrй dйfini dans art. 5 de la Constitution de la Rйpublique de Pologne qui dispose que la Rйpublique garantit la protection de l’environnement suivant le principe de dйveloppement йquilibrй. Ledit principe a force obligatoire pour les organes de l’Йtat aussi dans le processus de la constitution du droit que de son application. Conformйment au principe du dйveloppement йquilibrй les pouvoirs publics ont le devoir d’empкcher par prйvention aux dommages а l’environnement nйfastes pour la santй, de mener une telle politique йcologique qui garantirait la sйcuritй de gйnйrations prйsentes et futures, de renseigner chacun sur la condition et la protection de l’environnement mais aussi de promouvoir les actions de citoyens au profit de la protection et de l’amйlioration de la condition de l’environnement.

Dans le cadre de l’ art. 6 «le dйveloppement йquilibrй» devrait кtre compris comme l’objectif abouti grвce aux actions des organes de la Communautй consistant sur l’intйgration de la protection de l’environnement aux autres politiques de branche, rйsultant de dispositions du traitй CE. Cela signifie que la Communautй est chargйe d’intйgrer les objectifs principaux de la politique de la protection de l’environnement dйfinis dans l’art.174 al.1, comme ceux–ci:

1. la prйservation, la protection et l’amйlioration de l’environnement naturel,

2. la protection de la santй humaine,

3. l’utilisation prudente et rationnelle des ressources naturelles,

4. le soutient au niveau international des actions concernant les problиmes rйgionaux ou mondiaux de la protection de l’environnement naturel avec des politiques de branche et des actions de la Communautй dйfinies dans l’art. 3.

Il faut se demander, si conformйment aux termes de l’article art. 6 stipulant que les exigences de la protection de l’environnement doivent кtre inclues dans la dйfinition et la rйalisation des politiques de la Communautй et aussi dans les actions prйvues dans l’art. 3, nous pouvons employer l’article susmentionnй comme la base а reconnaоtre la primautй de la politique dans le domaine de la protection de l’environnement naturel devant les autres politiques mentionnйes dans l’art. 3. Selon A. Wasilewski la clause transversale ne peut кtre interprйtйe comme un principe de primautй impйrative et en cas de doute mкme une obligation de la prйsomption particuliиre au profit de «la protection de l’environnement naturel» – il faut l’interprйter comme l’obligation juridique de prendre en considйration les intйrкts de la protection de l’environnement d’une maniиre йquivalente aux autres intйrкts de la Communautй. Ladite thиse est confirmйe par le caractиre juridique de l’article 3 dont la construction indique que la politique dans le domaine de la protection de l’environnement a une qualitй йgale aux autres politiques de la Communautй. Cette attitude trouve sa confirmation dans la jurisprudence de CJCE (voir l’affaire C–17/90; C–195/90 CJCE a constatй que la libйralisation des rиgles de transport de marchandise a lieu dans le cadre de la politique commune du transport (en respectant les problиmes de la protection de l’environnement).

L’affaire C–341/95 Gianni Bettati souligne l’aspect du traitement йgal de toutes les actions de la Communautй dans tous les domaines. Il en rйsulte qu’en contrфlant l’acte du droit communautaire sous l’aspect d’application du principe d’intйgration, les institutions de la Communautй devraient dйliberer d’une maniиre йquivalente les objectifs de la politique de la protection de l’environnement ainsi que d’autres politiques.

De la jurisprudence de CJCE il ressort aussi que les atteintes portйes au principe d’intйgration exprimй dans l’art. 6 ne deviendront la base d’йliminer ledit acte (C–6/99 Association Greenpeace France) des relations juridiques que dans les cas exceptionnels. D’aprиs M. Kenig–Witkowska le principe d’intйgration est appliquй surtout sous l’aspect politique pour dйfinir les politiques prйcises dans le domaine de la protection de l’environnement. Cela signifie qu’elle n’est pas appliquйe d’une maniиre йquivalente aux actes juridiques individuels. Il est appliquй tout particuliиrement а l’йlaboration des politiques de la protection de l’environnement qui visent а promouvoir le dйveloppement durable et йquilibrй. La construction juridique prйsentйe dans l’art. 6 n’est pas dйcisive au sujet d’application directe du principe d’intйgration par les institutions de la Communautй dans le processus de trancher les affaires du domaine de la protection du dйveloppement. Cette opinion est fondйes sur la jurisprudence de CJCE mais aussi sur la doctrine du droit de la protection de l’environnement.

M. Kenig–Witkowska constate que le principe d’intйgration n’est limitй qu’а l’exigence procйdurale car de point de vue du droit matйriel l’art. 6 ne contient pas de tels critиres non liйs aux exigences du lйgislateur qui pourraient кtre poursuivis en justice.

Ainsi l’objectif de promouvoir le dйveloppement durable et йquilibrй que les objectifs de la politique de la protection de l’environnement ont une qualification juridique dйfinie.

Les politiques de la protection de l’environnement ne doivent кtre examinйes que sous l’aspect politique mais aussi sous l’aspect juridique ce qui entraоne des exigences concrиtes concernant les institutions de la Communautй dans le domaine de la dйtermination et de la rйalisation de la politique et des actions ayant pour but la protection de l’environnement.

En vertu du principe d’intйgration on ne peut pas considйrer les objectifs dйfinis de la politique de la protection de l’environnement en excluant les autres politiques sectorielles et les actions de la Communautй. Comme le souligne M. Kenig–Witkowska l’interprйtation dйtaillйe du principe d’intйgration cause l’engagement principal des institutions de la Communautй а atteindre un йquilibre intйgrй de l’йvaluation de tous les йlйments relatifs а l’aspect du dйveloppement au moment de dйfinir et de mettre en application les autres politiques.

L’inclusion des objectifs concernant la politique dans le domaine de l’environnement aux autres politiques sectorielles est rйalisйe avec l’aide de mesures juridiques ainsi que celles extra–juridiques. Les mesures de caractиre politique non engageant juridiquement sont les programmes d’actions environnementales visant а dйmontrer les axes d’actions dans le domaine de la protection de l’environnement qui seront rйglйes par le droit communautaire. J. Stochlak porte son attention sur le fait que l’implйmentation du principe d’intйgration est effectuйe dans le cadre des programmes et des actes non engageant juridiquement de la Commission europйenne. Un rфle particulier est attribuй au Cinquiиme programme communautaire d’action sur l’environnement 1993–2000 а la dйfinition du rфle du principe d’intйgration comme un principe fondamental pour la rйalisation des objectifs de la politique de la protecion de l’environnement. Il faut constater que ledit programme a changй l’opinion sur la protection de l’environnement en dйterminant le dйveloppement йquilibrй comme l’objecif fondamental et а la fois en prenant en considйration l’approche sectoriel intйgrant l’aspect de la protection de l’environnement dans la plupart des secteurs polluants l’environnement. On a remarquй que la rйalisation du dйveloppement йquilibrй nйcessite l’intйgration de la politique de la protection de l’environnement aux autres politiques sectorielles ce qui entraоne le besoin de changer la gestion dans le domaine de cinq secteurs prioritaires de la Communautй: dans l’industrie, l’йnergйtique, le transport, l’agriculture, le tourisme.

 

Aussi Le sixiиme programme communautaire d’action pour l’environnement (2001–2010) dйfinit comme l’objectif fondamental l’intйgration des politiques de la protection de l’environnement aux autres politiques sectorielles, de mкme que l’amйlioration du droit communautaire de la protection de l’environnement en forme de directives et de dispositions et l’augmentation de la participation de la sociйtй aux actions dans le domaine de la protection de l’environnement. Ainsi dans Le cinquiиme que dans Le sixiиme programme communautaire d’action sur l’environnement, l’objectif stratйgique est l’intйgration des aspects de la protection de l’environnement aux autres politiques sectorielles. La diffйrence consiste а introduire, par Le cinquiиme programme, le principe du dйveloppement йquilibrй comme l’objectif de la Communautй et аaliser ledit principe par Le sixiиme programme.

Les instruments juridiques particuliers jouent un rфle considйrable а dйterminer et rйaliser les politiques et les actions de la Communautй dans le domaine de la protection de l’environnement. Il faut y indiquer les dipositions de la Directive au sujet de l’йvaluation de l’influence de certains plans et programmes sur l’environnement (dir. 2001/42).

Cette directive vise а garantir un haut niveau de la protection de l’environnement et а contribuer а la prise en compte des aspects d’environnement au niveau de l’йtablissement et de l’adoption des plans et programmes en vue de promouvoir le dйveloppement durable et en assurant, conformйment а ladite directive, l’йvaluation de l’influence sur l’environnement de certains plans et programmes qui sont susceptibles d’avoir potentiellement une influence notable sur l’environnement. Ladite directive revкt un caractиre procйdural et ses prescriptions devraient кtre intйgrйes dans les procйdures existant dans les Йtats membres (voir plus au sujet dir. 2001/42 (directive SEA).

Il faut prкter une grande importance а la rйalisation du principe d’intйgration а L’Agence europйenne pour l’environnement dont l’objectif reste de recueillir et d’analyser des informations ainsi que renseigner les organes communautaires au sujet de la condition de l’environnement en Europe. La rйalisation de ses devoirs permet а entreprendre des actions propres а la crйation et la rйalisation de telles politiques environnementales qui seront intйgrйes aux politiques sectorielles de la Communautй (voir plus European Environmental Agency, 1998, Chapter 14).

Bibliografia

1. Kenig–Witkowska, M. Prawo ochrony њrodowiska Unii Europejskiej / M. Kenig–Witkowska. – Warszawam, 2005. – P. 85.

2. Jendroњka, J. Zapobieganie i ograniczanie zanieczyszczeс / J. Jendroњka, M. Bar // Prawo ochrony њrodowiska w Unii Europejskiej i w Polsce. – Vol. 1. – Warszawa, 2003. – P. 9.

3. Stochlak, J. Ochrona њrodowiska w Polsce / J. Stochlak, M. Podolak // Studium prawno–politologiczne. – Lublin, 2006. – P. 254.

4. C–341/95 arrкt du Tribunal du 14 juillet 1998 Gianni Bettati contre Safety Hi–Tech Srl., ECR I 04355.

 

 

Внимание!

Внимание! Все материалы, размещенные на сайте, выпущены в печатной форме и защищены законодательством об авторском праве Республики Беларусь. Полнотекстовое использование (перепечатка) материалов сайта допускается только с согласия издателя (ЧУП "Паркус плюс"), цитирование в научных целях допускается без согласия, но при обязательном указании автора статьи и источника цитирования.


Проверить аттестат

На правах рекламы