Главная Публикации «Личность-слово-социум» – 2009 Социум как среда существования личности (Секция 2) SANKCJA ADMINISTRACYJNA JAKO ЊRODEK FINANSOWO–PRAWNY SЈUЇҐCY REALIZACJI ZASADY ZANIECZYSZCZAJҐCY PЈACI W WYBRANYCH KRAJACH UNII EUROPEJSKIEJ (Babибk Vladimнr)

Babибk Vladimнr

Kosice (Slovakia)

SANKCJA ADMINISTRACYJNA JAKO ЊRODEK FINANSOWO–PRAWNY SЈUЇҐCY REALIZACJI ZASADY «ZANIECZYSZCZAJҐCY PЈACI» W WYBRANYCH KRAJACH UNII EUROPEJSKIEJ

Podstawow№ zasad№ wspуlnotowego prawa ochrony њrodowiska jest zasada «zanieczyszczaj№cy pіaci» (Polluter Pays Principle PPP). Jej istota zostaіa sformuіowana w zaleceniu Rady OECD «w sprawie przewodnich zasad dotycz№cych miкdzynarodowych ekonomicznych aspektуw polityki њrodowiskowej z dnia 26 maja 1972 roku. W deklaracji Rady Wspуlnot Europejskich i przedstawicieli rz№dуw paсstw czіonkowskich podjкtej na posiedzeniu Rady w dniu 22 listopada 1973 roku w ramach programu Wspуlnot Europejskich w zakresie ochrony њrodowiska przyjкto zasadк «zanieczyszczaj№cy pіaci».

Њrodkami finansowo–prawnymi, ktуre sіuї№ realizacji tej zasady s№ opіaty, opіaty podwyїszone i administracyjne kary pieniкїne. Normy dotycz№ce eksploatacji instalacji ustalaj№ jedynie warunki jakie obowi№zuj№ podmiot korzystaj№cy ze њrodowiska. Normy dotycz№ce eksploatacji instalacji, skonkretyzowane w akcie administracyjnym (pozwolenie) okreњlaj№ granice w jakich organ administracji publicznej uchyla wobec podmiotu korzystaj№cego ze њrodowiska generalnie istniej№cy zakaz zanieczyszczania њrodowiska. Jednoczeњnie na sprawcк zanieczyszczenia naіoїony zostaje obowi№zek przestrzegania okreњlonych norm њrodowiskowych.

Zasada «zanieczyszczaj№cy pіaci» realizowana jest wiкc w przypadku takiego dziaіania podmiotu korzystaj№cego ze њrodowiska, ktуre jest zgodne z prawem (w ramach pozwolenia wydanego przez wіaњciwy organ administracji publicznej). W tej sytuacji њrodkiem prawnym realizuj№cym tк zasadк s№ opіaty. Opіaty w prawie ochrony њrodowiska pojawiіy siк w zwi№zku z ochron№ wуd przed zanieczyszczeniem na obszarze Ruhry w latach 1904–1920. Nastкpnie wprowadzono je we Francji w 1964 roku i w Holandii w 1971 roku. W przypadku, gdy podmiot korzystaj№cy ze њrodowiska dziaіa niezgodnie z prawem, a wiкc zanieczyszcza њrodowisko w wiкkszym stopniu niї zostaіo to okreњlone w pozwoleniu, wуwczas wymierzane s№ kary pieniкїne lub, jak w niektуrych paсstwach czіonkowskich WE, opіaty progresywne. W tej sytuacji s№ one њrodkami prawnymi, ktуre sіuї№ realizacji zasady «zanieczyszczaj№cy pіaci».

Zgodziж siк naleїy z twierdzeniem, їe zasada ta realizowana jest w dwуch rуїnych stanach faktycznych, tj. w przypadku dziaіania podmiotu korzystaj№cego zgodnie z prawem (a wiкc w ramach pozwolenia), jak rуwnieї w przypadku dziaіania niezgodnego z prawem (w momencie przekroczenia norm okreњlonych w pozwoleniu).

W obydwu przypadkach stwierdziж naleїy, iї w sposуb szczegуіowy okreњlone zostaіy w przepisach prawa UE obowi№zki finansowe podmiotu korzystaj№cego ze њrodowiska. Jest on zobowi№zany do ponoszenia opіat oraz wydatkуw. Naleїy podkreњliж, їe wydatki rozumieж trzeba jako obci№їenie finansowe wynikaj№ce z administracyjnoprawnych obowi№zkуw podmiotu. Kary pieniкїne pіacone s№ bowiem z dochodu podmiotu korzystaj№cego ze њrodowiska i nie mog№ stanowiж kosztуw uzyskania przychodu. Zasada «zanieczyszczaj№cy pіaci» funkcjonuje rуwnoczeњnie w systemie prawnym UE, jak rуwnieї w prawie wewnкtrznym paсstw czіonkowskich, na ktуre zostaі naіoїony obowi№zek stosowania przedmiotowej zasady w zaleceniu Rady 75/436/EUROTOM EWKS, EWG z dnia 3 marca 1975 roku. Zgodnie z powyїszym zaleceniem zasada «zanieczyszczaj№cy pіaci» ma byж stosowana na terenie jednego kraju lub poza jego granicami.

Obecnie w prawie ochrony њrodowiska w krajach Unii Europejskiej moїna wyrуїniж dwa gіуwne modele kar pieniкїnych, to jest model niemiecki i francuski.

W Republice Federalnej Niemiec czкњciami skіadowymi prawa publicznego s№ konstytucyjne prawo ochrony њrodowiska i administracyjne prawo ochrony њrodowiska. Do pierwszego z nich naleїy ustawa zasadnicza Republiki Federalnej Niemiec (GG) i konstytucje poszczegуlnych krajуw zwi№zkowych. Nowela do ustawy zasadniczej wprowadziіa art. 20a, w њwietle ktуrego ochrona њrodowiska staіa siк zadaniem naleї№cym do paсstwa. Administracyjne prawo ochrony њrodowiska ma swoje korzenie w tradycji policyjnego odpierania niebezpieczeсstw, ktуra sіuїy m. in. ochronie zdrowia, wolnoњci czy wіasnoњci.

Z punktu widzenia koncepcji kary pieniкїnej przyjкtej przez system prawa niemieckiego wњrуd zasad administracyjnego prawa ochrony њrodowiska naleїy wzi№ж pod uwagк w szczegуlnoњci zasadк «sprawcy». Niemieckie prawo ochrony њrodowiska przewiduje dwa typy tego samego sprawstwa tj. zasadк sprawcy w porz№dku prawnym i zasadк sprawcy sensu largo. W pierwszym przypadku sprawca jest zobowi№zany do ujawnienia szkуd przez poniesienie kosztуw maj№cych na celu unikniкcie, zmniejszenie lub likwidacjк skutkуw naruszenia њrodowiska. W drugim typie ujкcia zasady sprawcy, ponosi on wiкksze koszty tzn. prуcz kosztуw wymienionych w pierwszym rodzaju obci№їaj№ go ponadto wszystkie dodatkowe koszty, ktуrych podstaw№ s№ administracyjnoprawne obowi№zki podmiotu. W literaturze przedmiotu zwrуcono uwagк, iї sankcje wynikaj№ce z prawa karnego oraz ustawy o wykroczeniach z punktu widzenia ochrony њrodowiska RFN maj№ znaczenie drugoplanowe. Przepisom prawa karnego i prawa wykroczeс na pіaszczyџnie instrumentуw polityki ochrony њrodowiska przypada okreњlona funkcja, ale ma ona charakter tylko poboczny i uzupeіniaj№cy w stosunku do przepisуw prawa administracyjnego.

Z punktu widzenia interesuj№cego nas problemu naleїy stwierdziж, їe zgodnie z orzecznictwem Federalnego Trybunaіu Konstytucyjnego swoistoњж niemieckiego prawa administracyjnego nie pozwala na postawienie znaku rуwnoњci miкdzy bezprawiem administracyjnym i deliktami w rozumieniu prawa karnego. Potwierdzeniem powyїszego jest fakt, їe w niemieckim kodeksie karnym znajduj№ siк najwaїniejsze przepisy karne odnosz№ce siк do ochrony њrodowiska, a pozostaіe regulacje w zakresie odpowiedzialnoњci za naruszenie wymagaс ochrony њrodowiska znajduj№ siк w przepisach prawa administracyjnego, tj. w ustawach: o gospodarce wod№, o immisjach; o chemikaliach; o odpadach; o ochronie przyrody oraz w tzw. ustawie atomowej. Ustawy te zawieraj№ okreњlenie czynуw, ktуre polegaj№ najczкњciej na «nieposіuszeсstwie» wobec przepisуw, ktуrych nieprzestrzeganie jest obіoїone w prawie administracyjnym kar№ pieniкїn№.

Charakter przepisуw prawa karnego odnosz№cych siк do ochrony њrodowiska polega na akcesoryjnoњci tych przepisуw wobec prawa administracyjnego. W doktrynie niemieckiego prawa administracyjnego sformuіowano zasadк, iї to co jest dozwolone w prawie administracyjnym nie powinno byж zabronione w prawie karnym. Akcesoryjnoњж wobec prawa administracyjnego polega z jednej strony na zaleїnoњci pojкciowej norm prawa karnego od administracyjnego prawa ochrony њrodowiska z przepisуw ktуrego zapoїyczono pojкcia uїywane w przepisach prawa karnego i ktуre naleїy interpretowaж na podstawie przepisуw prawa administracyjnego. Z drugiej strony akcesoryjnoњж oznacza uzaleїnienie karalnoњci na podstawie przepisуw prawa karnego od administracyjnego prawa ochrony њrodowiska. Przykіadem jest w tym zakresie kontrowersyjna regulacja prawna, w ktуrej zezwolenie administracyjne na zanieczyszczanie wody jest traktowane jako okolicznoњж usprawiedliwiaj№ca w prawie karnym.

Zgodnie z zasadami niemieckiego prawa karnego nie mog№ byж poci№gniкte do odpowiedzialnoњci karnej z tytuіu przestкpstw przeciwko њrodowisku przedsiкbiorstwa, osoby prawne prawa publicznego lub prywatnego. Zasad№ jest bowiem uzaleїnienie karalnoњci czynu od istnienia winy indywidualnej. Na podmioty te mog№ byж naіoїone jedynie kary pieniкїne – § 30,130 OWiG.

Stany faktyczne, ktуre stanowi№ wykroczenia przeciwko њrodowisku i sankcjonowane s№ kar№ pieniкїn№ okreњlone s№ szczegуіowo w poszczegуlnych ustawach odnosz№cych siк do ochrony њrodowiska. Wіaњciwymi do њcigania i karania popeіnianych wykroczeс s№ przede wszystkim na podstawie § 30 OWiG organy administracji. Pomimo, їe najczкњciej organy te s№ powiadomione o popeіnieniu wykroczenia, dochodzenia s№ wszczynane w przewaїaj№cej mierze przez policjк. Taka sytuacja moїe byж wyjaњniona przez fakt, їe w prawie wykroczeс – w przeciwieсstwie do prawa karnego – obowi№zuje zasada oportunizmu, na podstawie ktуrej organ ma moїliwoњж wdroїenia takiego postкpowania dopiero jako њrodka nacisku. Zgodnie z konstytucyjnym zakazem stosowania przepisуw administracyjnych ponad miarк potrzeb, takie postкpowanie wydaje siк uzasadnione, a nawet wskazane. Jeїeli ustawa nie okreњla wysokoњci kary pieniкїnej, to wynosi ona zgodnie z § 17 ust. 1 OWiG najmniej 5 DM, najwyїej 1000 DM. Administracyjne przepisy odnosz№ce siк do ochrony њrodowiska przewiduj№ jednak o wiele wyїsze kary. Ich wysokoњж na podstawie przepisu § 17 ust. 4 zd. 3 OWiG powinna byж ustalana na poziomie przekraczaj№cym zysk uzyskany wskutek bezprawnego dziaіania.

Niemiecki model instytucji kary pieniкїnej rуїni siк od modelu polskiego i francuskiego, w duїej mierze odbiega rуwnieї od regulacji w innych krajach Unii Europejskiej. Mimo, iї kara wymierzana jest przez organ administracji publicznej, przy њcisіym zwi№zku z regulacjami z zakresu prawa administracyjnego, stwierdziж naleїy, їe kara pieniкїna jest w tym przypadku domen№ prawa wykroczeс, inaczej niї np. we Francji i w Polsce.

Kara pieniкїna w polskim prawie ochrony њrodowiska jest prawnym њrodkiem dziaіania administracji publicznej w sferze ochrony њrodowiska. Na odrкbnoњж instytucji kary pieniкїnej w nauce prawa administracyjnego od њrodkуw represji stosowanych w prawie karnym wskazuje odmiennie uksztaіtowany model odpowiedzialnoњci za naruszenie norm obowi№zuj№cego porz№dku prawnego. Inaczej niї w prawie karnym, podmiot odpowiada tylko za skutek swojego dziaіania, bez wzglкdu na istnienie winy lub jej brak. Trzeba wiкc podkreњliж, їe odpowiedzialnoњж administracyjna w ochronie њrodowiska wystкpuje niezaleїnie od winy danego podmiotu, a przesіank№ jej zastosowania jest obiektywnie ujкte bezprawie administracyjne.

Podobne rozwi№zanie regulacji prawnych dotycz№cych rуїnych rodzajуw odpowiedzialnoњci prezentuje francuskie prawo ochrony њrodowiska.

W decyzji z dnia 28 lipca 1989 roku Rada Konstytucyjna wypowiedziaіa siк na temat stosowania zasady non bis in idem. Bez potrzeby badania czy przedmiotowa zasada ma wartoњж konstytucyjn№, naleїy podkreњliж, їe nie znajduje ona zastosowania w przypadku і№czenia sankcji karnych i sankcji administracyjnych». Rada Konstytucyjna rozstrzygnкіa, їe zasada ne bis in idem nie znajduje zastosowania przy karach pieniкїnych, ktуre nie s№ karami, lecz њrodkami przymusu». Zasada nieі№czenia kar њwiadczy o tym, їe kara pieniкїna nie jest w prawie francuskim њrodkiem z zakresu prawa karnego. Ponadto doktryna posіuguje siк zamiennie terminem kara pieniкїna i sankcja administracyjna o charakterze pieniкїnym, co њwiadczy o przynaleїnoњci tego њrodka prawnego do prawa administracyjnego.

Zasada nieі№czenia kar jest sformuіowana rуwnieї przez konwencje, ktуrych stron№ jest Francja. Jest ona w szczegуlnoњci ujкta w art. 4 protokoіu dodatkowego numer 7 do Europejskiej Konwencji o ochronie Praw Czіowieka i Podstawowych Wolnoњci. Naleїy podkreњliж, їe Francja podpisaіa ten protokуі z zastrzeїeniem, їe jedynie przekroczenia prawa podlegaj№ce w prawie francuskim s№dom rozstrzygaj№cym w sprawach karnych musz№ byж postrzegane jako naruszenia prawa w znaczeniu postanowieс dotycz№cych nieі№czenia kar.

W konsekwencji powyїszego twierdzenia zasady tej nie stosuje siк do і№czenia sankcji administracyjnych i karnych.

Na uwagк zasіuguje opinia wydana przez francusk№ Radк Stanu, w ktуrej stwierdzono, їe «reguіa non bis in idem» moїe byж zastosowana jedynie w przypadku, gdy to samo przestкpstwo karne, ktуre juї poci№gnкіo za sob№ definitywny wyrok skazuj№cy lub uniewinniaj№cy, staіoby siк przedmiotem nowego њcigania i w danym przypadku skazania przez jurysdykcjк karn№.

Z powyїszej opinii wynika, їe w prawie francuskim dopuszczalne jest і№czenie sankcji karnej i administracyjnej. Wiкkszoњж regulacji prawnych w zakresie francuskiego prawa ochrony њrodowiska grozi jednoczeњnie podmiotom naruszaj№cym okreњlone normy, kar№ administracyjn№ i њciganiem karnym. Te rуwnolegіe mechanizmy mog№ doprowadziж do orzeczenia dwуch kar w stosunku do jednego stanu faktycznego (D. Guihal: op. cit., s. 19.), np. uruchomienie instalacji bez pozwolenia lub zgіoszenia, ktуrym ona podlega stanowi delikt karany z art. 18 ustawy z 1976 roku zagroїony rokiem wiкzienia i grzywn№ w wysokoњci 500000 F i naraїa jednoczeњnie naruszaj№cego prawo na sankcje administracyjne.

Jak podkreњlono, jest to zgodne zarуwno z zasadami konstytucyjnymi, jak i ze zobowi№zaniami miкdzynarodowymi. Sankcje administracyjne w prawie ochrony њrodowiska zawarte zostaіy w ustawie z dnia 3 stycznia 1992 roku o wodzie (art. 29), ustawie z dnia 30 grudnia 1996 roku dotycz№cej powietrza (art. 38) i ustawie z dnia 15 lipca 1975 roku dotycz№cej odpadуw.

Podkreњla siк rуwnieї, їe kary orzeczone przez wіadzк organy administracyjne zaspokajaj№ wymogi okreњlone przez art. 6 Europejskiej Konwencji Ochrony Praw Czіowieka i Podstawowych Wonoњci jedynie, o ile podlegaj№ one kontroli «organu s№downiczego peіnej jurysdykcji».

Europejski Trybunaі Praw Czіowieka rozumie przez to, їe jurysdykcja s№dowa musi mieж wіadzк «zmiany w kaїdym punkcie» decyzji administracyjnej, ktуra jest poddana jej kontroli. Prawodawca francuski dostosowaі siк do tego wymogu w zakresie aktуw prawa ochrony њrodowiska w ten sposуb, їe poddaі sankcje administracyjne kontroli s№du administracyjnego.

W doktrynie francuskiego prawa ochrony њrodowiska wskazuje siк na zasadnicze rуїnice miкdzy represj№ administracyjn№, a represj№ karn№, wskazuj№c na fakt, iї sankcja administracyjna odrуїnia siк w wielu punktach od gwarancji charakterystycznych dla prawa karnego. Orzecznictwo wypracowaіo zbiуr gwarancji specyficznych dla sankcji administracyjnych, swobodnie wzorowanych na prawie karnym, jednakїe oddalaj№cych siк od niego w wielu punktach. Sankcje administracyjne wymierzane s№ w formie decyzji administracyjnej przez organ administracji publicznej, np. Komisjк Kontroli Ubezpieczeс, Wysok№ Radк Њrodkуw Audiowizualnych, a w zakresie ochrony њrodowiska najczкњciej przez prefekta.

Dla Rady Konstytucyjnej wymуg zdefiniowania przekroczeс podlegaj№cych karze jest speіniony w sferze administracyjnej przez odniesienie do obowi№zkуw, jakim podlega posiadacz zezwolenia administracyjnego.

Jak wynika z powyїszego, przesіank№ wymierzenia sankcji administracyjnej jest naruszenie ustaleс pozwolenia lub, jak w niektуrych przypadkach z zakresu prawa ochrony њrodowiska, brak pozwolenia (np. uїytkowanie instalacji bez pozwolenia). W wielu przypadkach wymierzenie kary administracyjnej poprzedzone jest upomnieniem organu administracyjnego. Zachodzi to wуwczas, kiedy sklasyfikowana instalacja funkcjonuje bez zgіoszenia lub zezwolenia a prefekt, niezaleїnie od њcigania karnego, ktуre moїe byж podjкte rуwnolegle, wzywa uїytkownika do wpisania zgіoszenia. Wydanie wezwania do legalizacji jest dla prefekta obowi№zkiem. Jest ono poza tym czynnoњci№ poprzedzaj№c№ wszelki inny њrodek przymusowy.

W literaturze wskazuje siк na jeszcze jedn№ rуїnicк miкdzy sankcj№ administracyjn№ a karn№ w prawie francuskim. Sankcje administracyjne (rуwnieї o charakterze pieniкїnym), jeњli postanowienia ustawy nie stanowi№ inaczej, nie s№ dotkniкte ani przedawnieniem њcigania publicznego, ani amnesti№ wyroku skazuj№cego.

Jak wynika z powyїszego mimo dostosowania rozwi№zaс prawnych poszczegуlnych paсstw czіonkowskich do wymogуw prawa wspуlnotowego nie ma jednolitoњci, co do konstrukcji prawnej i przyjкtej koncepcji sankcji administracyjnej za naruszenie norm ochrony њrodowiska.

Stwierdziж naleїy, їe realizacji zasady «zanieczyszczaj№cy pіaci» na szczeblu miкdzynarodowym sprzyjaіby ujednolicony system њrodkуw finansowo–prawnych stosowanych przez administracjк publiczn№ poszczegуlnych paсstw czіonkowskich. Dlatego teї de lege ferenda naleїy postulowaж wprowadzenie takich regulacji prawnych, ktуre opieraж siк bкd№ na jednolitej koncepcji prawnej instrumentуw sіuї№cych realizacji tej zasady. Tylko w takiej sytuacji bкdzie moїna mуwiж o efektywnoњci caіego systemu њrodkуw prawnych sіuї№cych ochronie њrodowiska i jego finansowaniu w paсstwach czіonkowskich UE.

Bibliografia

1. Popik–Chor№їy, K. Administracyjna kara pieniкїna w prawie ochrony њrodowiska / K. Popik–Chor№їy // Ekonomiczno–finansowe i prawne instrumenty ochrony њrodowiska naturalnego w Polsce. – Lublin 2001.

2. Popik–Chor№їy, K. Aus den Rechtsfragen des Instituts des Namens / K. Popik–Chor№їy // Annales UMCS, Sectio G, vol. XLVII. – Lubin 2001.

3. Popik–Chor№їy, K. Sprawozdanie ze Zjazdu Katedr Prawa i Postкpowania Administracyjnego: Јуdџ, paџdziernik 2000 roku / K. Popik–Chor№їy // Wiadomoњci Uniwersyteckie. – 2001. – Nr 1.

4. Popik–Chor№їy, K. Jubileusz Profesora Jana Szreniawskiego / K. Popik–Chor№їy // Wiadomoњci Uniwersyteckie. – 2001. – Nr 5.

5. Popik–Chor№їy, K. Administracyjna kara pieniкїna w nowej ustawie prawo ochrony њrodowiska / K. Popik–Chor№їy // Ochrona њrodowiska; red. R. Paczuski – Wydawnictwo Lexis Nexis, 2002.

6. Popik–Chor№їy, K. Administracyjna kara pieniкїna w nowej ustawie prawo ochrony њrodowiska / K. Popik–Chor№їy // Ochrona њrodowiska. – Przegl№d 2002. – Nr 1.

7. Popik–Chor№їy, K. Prawo do dobrej administracji, Wiadomoњci Uniwersyteckie 2002. – Nr 7.

8. Popik–Chor№їy, K. Prawo do dobrej administracji. Zjazd Katedr Prawa i Postкpowania Administracyjnego 23–25 wrzeњnia 2002 roku / K. Popik–Chor№їy. – Warszawa–Dкbe, Studia luridica Lublinensia 2003. – Nr 1.

9. Popik–Chor№їy, K. Odpowiedzialnoњж porz№dkowa w administracyjnym postкpowaniu egzekucyjnym / K. Popik–Chor№їy // System egzekucji administracyjnej; pod red. J Niczyporuka, S. Fundowicza, J. Radwanowicz. – Warszawa: Wyd. CH Beck, 2004.

10. Popik–Chor№їy, K. Wybrane problemy europeizacji materialnego prawa administracyjnego na przykіadzie prawa wodnego (rozdziaі XXII, czкњci III: Prawo administracyjne materialne) / K. Popik–Chor№їy // Europeizacja polskiego prawa administracyjnego; pod red. Z. Janku, Z. Leoсskiego, M. Szewczyka, M. Waligуrskiego, K. Wojtczaka. – Wyd. Kolonia Limited, 2005.

11. Popik–Chor№їy, K. Odpowiedzialnoњж administracyjna w prawie ochrony њrodowiska / K. Popik–Chor№їy. – Zeszyty Naukowe WSEI. – Nr 2. – Lublin, 2006.

12. Popik–Chor№їy, K. Komentarz do Traktatu Wspуlnot Europejskich. Czeњж dotycz№ca Prawa ochrony њrodowiska (art. 6, TWE) / K. Popik–Chor№їy; red. A. Wrуbel. – Wyd. Wolters Kluwer. – Т. 1.

13. Popik–Chor№їy, K. Odpowiedzialnoњж administracyjna w ochronie њrodowiska / K. Popik–Chor№їy // Prawo ochrony њrodowiska, opr. zbior; red. J. Stelmasiaka. – Wyd. Lexis Nexis, Warszawa 2008.

14. Popik–Chor№їy, K. Administracyjna kara pieniкїna w ustawie Prawo ochrony њrodowiska / K. Popik–Chor№їy // Prawo ochrony њrodowiska, opr. zbior; red. J. Stelmasiaka. –Warszawa: Wyd. Lexis Nexis, 2008.

15. Popik–Chor№їy K., Kara pieniкїna w prawie ochrony њrodowiska / K. Popik–Chor№їy. – Lublin, 2009.

16. Popik–Chor№їy, K. Regulacje administracyjno–finansowe w prawie wodnym / K. Popik–Chor№їy. – Lublin, 2009.

 

Внимание!

Внимание! Все материалы, размещенные на сайте, выпущены в печатной форме и защищены законодательством об авторском праве Республики Беларусь. Полнотекстовое использование (перепечатка) материалов сайта допускается только с согласия издателя (ЧУП "Паркус плюс"), цитирование в научных целях допускается без согласия, но при обязательном указании автора статьи и источника цитирования.


Проверить аттестат

На правах рекламы