Главная Публикации «Личность-слово-социум» – 2007 ЛИНГВИСТИЧЕСКИЕ ЭКВИВАЛЕНТЫ СОВРЕМЕННОГО МИРА КАМПАРАТЫУНА-АСАЦЫЯТЫУНАЕ ПОЛЕ, ЗАСНАВАНАЕ НА ПРЫКМЕЦЕ ЗГРАБНЫ, У СУЧАСНЫМ БЕЛАРУСК1М МАУЛЕННИ


Салауёу П. Л.
Беларускдзяржауны универстэт (г Минск)

 

КАМПАРАТЫУНА-АСАЦЫЯТЫУНАЕ ПОЛЕ, ЗАСНАВАНАЕ НА ПРЫКМЕЦЕ ЗГРАБНЫ, У СУЧАСНЫМ БЕЛАРУСК1М МАУЛЕННИ

Зграбнасць, таксама як i катэгорыя прыгажосц1, з'яуляецца адной з най-больш абстрактных катэгорый, што адлюстроувае уяуленн чалавека пра нава-кольны свет i самога сябе. Даючы характарыстыку чалавеку, мы, зыходзячы з уласных суб'ектыуных адчуванняу, а не з аб'ектыуных якасцяу кампаранта, мо-жам щэнтэфкаваць яго як зграбнага ц як нязграбнага. Але крытэрыи аднясен-ня чалавека да зграбных ц нязграбных не з'яуляюцца кадыфкаваным i не замацаваны вербальна, яны хутчэй вызначаюцца на iнтуiтыуным узроуы, чым лапчна. Тлумачальны слоунк сучаснай беларускай мовы вызначае змест пры-метнка «зграбны» як прыгожа i правльна складзены, добрага целаскладу; гра-цыёзныурухах[ТСБЛМ, 238]. Як вдаць, нават у слоункавай дэфшщым змяшча-ецца суаднесенасць дадзенай катэгорыи з катэгорыяй прыгажосць а гэта у сваю чаргу значыць, што дадзеная катэгорыя вызначаецца вялкай ступенню суб'ектыунасцк бо крытэрыи зграбнасц могуць вар^равацца у залежнас^ ад светапогляду кожнага асобнага носьбта мовы. Тым не менш у грамадстве юну-юць i пэуныя сацыяльныя стэрэатыпы, замацаваныя у калектыунай свядомас^ носьбтау мовы, яюя дазваляюць характарызаваць таго щ Ышага чалавека як зграбнага або нязграбнага. Так, напрыклад, пераважная большасць носьб1тау мовы будуць л1чыць зграбнай фотамадэль ц1 балерыну, спартсмена ц1 атлета, што найперш будзе звязана з юнаваннем у калектыунай свядомасц1 носьб1тау мовы замацаваных прататыпных вобразау фотамадэл1, балерыны, спартсмена, атлета i г д., як1я вызначаюцца наяунасцю прыгожага, прав1льнага, добрага целаскладу, грацыёзнасцю у рухах.

Для вызначэння структуры кампаратыуна-асацыятыунага поля, заснава-нага на прыкмеце ЗГРАБНы, намi быу праведзены псiхалiнгвiстычны эксперы-мент, у якiм прымалi удзел 100 студэнтау 1-5 курсау факультета журналiстыкi Белдзяржунiверсiтэта ва узросце ад 17 да 25 гадоу, яюя валодаюць беларускай мовай i назвалi яе роднай. Удзельнiкам эксперыменту было прапанавана вызначыць аб'ект параунання (кампарат) у прапанаваных вобразных параунан-нях з улiкам камунiкатыунай задачы, сутнасць якой заключалася у тым, што Ыфармантам неабходна напiсаць артыкул для газеты цi часопiса i вобразна апiсаць чалавека (напрыклад: зграбны, як. . . ). У структуру кампаратыуна-асацыятыунага поля, заснаванага на прыкмеце ЗГРАБНы, паводле дадзеных эксперыменту увайшш 84 розныя аб'екты параунання, а агульная колькасць выпадкау iх ужывання склала 138 адзшак.

Найбольш часта для вобразнага апюання чалавека прыцягваюцца най-менн прадстаунiкоу жывёльнага свету, якiя у свядомасцi носьбiтау мовы аса-цыируюцца з грацыёзнасцю i характарызуюцца аргаычным i правiльным це-ласкладам. Дадзеная група налiчвае 61 выпадак ужывання, а агульная колькасць аб'ектау параунання паводле дадзеных эксперыменту склала 32 адзшкк Часцей за шшыя шфарманты выкарыстоуваюць наступныя вобразныя пара-Унаннi: зграбны, яклса (7), як пантэра (5), як алень (5). Прыцягненне у якасцi кампаратау вобразау жывёл падаецца матываваным, улiчваючы замацаваны у калектыунай свядомасцi грамадства прататыпны вобраз кожнай са згаданых жывёл. Люа, напрыклад, акрамя хiтрасцi таксама валодае i зграбнасцю у ру-хах, а сярод астатнiх жывёл выдзяляецца выражанай грацыёзнасцю. Падоб-ныя стэрэатыпныя уяуленнi iснуюць i у дачыненнi да пантэры, аленя i г. д.

Другой паводле колькасц выпадкау ужывання стала група найменняу людзей, што налiчвае 54 выпадк ужывання i 33 аб'екты параунання. Самым час-тотнымi сталi наступныя вобразныя параунаннi: зграбны, як атлет (5), як бале-рына (5), як спартсмен (5), як прэздэнт (5). Вщавочна, што мехаызм прыцяг-нення дадзеных аб'ектау параунання звязаны перш за усё за з юнуючым Уяуленнямi пра атлета, як чалавека з добрым целаскладам, правтьна i прыго-жа складзенага, пра балерыну, якая характарызуецца прыгожым целаскладам i грацыёзнасцю у рухах i г. д. Цiкавым з'яуляецца прыцягненне у якасцi аб'екта параунання назоунка 'прэзiдэнт', што, зразумела, нельга вытлумачыць пры звяртаннi да яго слоункавай дэфiнiцыi («прэздэнт» - к1раун1к дзяржавы [ТСБЛМ, 523]), але прымаючы пад увагу той факт, што звычайна юраунком дзяржавы становiцца найлепшы i самы здатны ва уЫх адносiнах чалавек, можна прыйс^ да высновы, што прэзiдэнт валодае i такой якасцю як зграбнасць. Акрамя таго, паколью у эксперыменце прымалi удзел носьбiты беларускай мовы, яюя належаць да iснуючай сацыяльна-моунай супольнасцi, можна сцвярджаць, што пры выкарыстаны у якасцi аб'екта параунання назоунка «прэздэнт» на увазе меуся цалкам канкрэтны прататып, якi суб'ектыуна ацэньваецца iнфар-мантамi у якас^ носьбiта прыкметы ЗГРАБНЫ.

Нашмат менш часта у якасцi аб'ектау параунання выкарыстоуваюцца най-меннi раслiн (10 выпадкау ужывання - трэцяя паводле частотнас^ група), артэ-фактау (5), мiфалагiчных iстот i лiтаратурных персанажау (4), з'яу прыроды (2), абстрактных пачуццяу i з'яу (1). У якас^ адметных рыс кампаратыуна-асацыятыунага поля, заснаванага на прыкмеце ЗГРАБНЫ, варта згадаць i выкарыстан-не наступных вобразных параунанняу: зграбны, як пытальнк (1), як палена (1), як грабл\ (1), як гена (1), як таракан (1), дзе выразна праяуляецца заснаваная на гульн слоу i значэнняу антанiмiчнасць вобразнага параунання паводле прыкмет ЗГРАБНЫ - НЯЗГРАБНЫ.
Аналiз атрыманых дадзеных стау падставай для адбору 10 найбольш частотных кампаратау (больш за 5 выпадкау выкарыстання), што ужываюцца носьбн тамi мовы у сучасным беларусюм мауленнi. Дадзеныя кампараты прадстаулены наступным кампаратыунымi словазлучэннямi: зграбны, яклса (7), як балеры-на (5), як алень (5), як спартсмен (5), як атлет (5), як пантэра (5), як прэздэнт (5).

Параунальна невысокая частотнасць ужывання таюх адзЫак (макЫмаль-ны паказчык у дадзенай групе - зграбны, яклса (7 выпадкау ужывання) свед-чыць пра iх слабую замацаванасць у мауленн i невысокi патэнцыял уваходжан-ня у склад фразеалапчнага корпусу беларускай мовы. Гэта звязана з высоюм ацэначным патэнцыялам самога прыметнiка зграбны, як параунальна рэдка становiцца асновай параунання у мауленнi.

Для выяулення градацыйных асаблiвасцей кампаратыуна-асацыятыуна-га поля, заснаванага на прыкмеце ЗГРАБНЫ, намi быу праведзены наступны этап пЫхалЫгвютычнага эксперымента, мэтай якога стала выяуленне закана-мернасцяу успрыняцця тых ц iншых кампаратыуных словазлучэнняу носьб^ тамi мовы, якiм было прапанавана выставщь колькасць балау ад 1 (найменшая ступень праявы прыкметы) да (10 найбольшая ступень) прапанаваным кампа-ратыуным адзiнкам. Задача iнфармантау была сфармулявана наступным чы-нам: «Перад Вамi 10 апiсанняу людзей. Як Вы лiчыце, хто з iх больш «зграбны» (пазначце колькасць балау ад 10 (самы зграбны) да 1 (найменш зграбны)». Колькасць удзельнкау эксперыменту таксама склала 100 чалавек.

У структуры градацыйных адносЫ кампаратыуна-асацыятыунага поля, заснаванага на прыкмеце ЗГРАБНЫ, якое заснавана на квалiфiкатыуных, а не параметрычных прыкметах, намi выдзяляюцца 3 ступен градацыi: слабая (колькасць балау ад 1 да 3 уключна), умераная (ад 4 да 7 уключна) i моцная (ад 8 да 10 уключна). Слабую ступень градацыи дэманструе вобразнае параунанне зграбны, як прэздэнт. Да умеранай ступен градацыи адносяцца параунанн зграбны, як атлет, зграбны, як алень, зграбны, яклса, зграбны, як спартсмен. Моц-ную ступень выразна праяуляюць вобразныя параунаннi зграбны, як балерына i зграбны, як пантэра.

На вышэйшым, сярэднiм i нiжэйшым узроунi градацыi размешчаны вобразныя параунанш, дзе аб'ект параунання выражаны найменнямi людзей (як пантэра, як спартсмен i як прэздэнт - адпаведна). Моцная ступень градацыи у дадатак да параунання зграбны, як балерына, змяшчае таксама i параунанне зграбны, як пантэра, дзе кампарат выражаны найменнем прадстаунка жывёль-нага свету. На умеранай ступен знаходзяцца параунанне дзе у якасцi аб'ектау параунання выкарыстаны найменнi прадстаунiкоу жывёльнага свету. Пры гэтым удзельнiкi эксперыменту адзначыль што пра чалавека кажуць, што Ён зграбны, як пантэра, бо яна з'яуляецца Ымвалам грацыёзнасць пбкасць хуткасцi, строй-насцi. Зграбны, як балерына ужываецца у адносЫах да чалавека, якi вызначаец-ца пластычнасцю, гiбкасцю, плаунасцю у рухах, грацыёзнасцю. Пры гэтым выразна прасочваецца гендэрная марюраванасць згаданых вобразных параунан-няу, якiя ужываюцца пераважна пры апюаны асоб жаночага полу, хоць могуць таксама адносiцца i да асоб мужчынскага полу, кампаратар хоча падкрэслiць хутчэй не мужчынскую зграбнасць, а менавiта жаночую грацыёзнасць, гiбкасць. Такую ж марюраванасць мае i параунанне зграбны, яклса, дзе акрамя зграб-нас^ падкрэслiваецца лоукасць, плауная i лёгкая паходка (адзначаюцца таксама яе х^расць i пранырлiвасць). Па меркаванню удзельнкау эксперыменту па-раунаннi зграбны, як спартсмен i зграбны, як атлет ужываюцца у адносiнах да людзей, што маюць спартыуную падцягнутую i атлетычную фiгуру, прапарцыя-нальны i прыгожы целасклад, фiзiчную сшу i вынослiвасць. Кампаратыунае словазлучэнне зграбны, як алень падкрэ^вае найперш стройнасць кампаран-та, яго грацыёзнасць, хуткасць i плаунасць (падчас iмклiвасць) у рухах. Асобную увагу варта звярнуць на параунанне зграбны, як прэздэнт. Нягледзячы на пара-унальную частотнасць (5 выпадкау ужывання), параунанне зграбны, як прэздэнт выклкала у iнфармантау цяжкасць у вытлумачэнн яго ужывання, тым не менш некаторыя Удзельнiкi эксперыменту адзначылю што прататып, якiя яны мелi на увазе, па iх меркаванню вызначаецца зграбнасцю i добрым целаскладам.
Спецыфка градацыйных асаблiвасцей кампаратыуна-асацыятыунага поля, заснаванага на прыкмеце ЗГРАБНЫ, заключаецца у арыентацыi на механiзм суб'ектыунай ацэнкi, што праводзяць носьбiты мовы пры выкарыстанн вобразных параунанняу у мауленнi, а таксама на актуалiзацыю дадатковых адценняу значэнняу, што выражаюцца праз выбар тых ц iншых аб'ектау параунання.

Скарачэнни


  1. ТСБЛМ - Тлумачальны слоунк беларускай лтаратурнай мовы  Пад рэд. М. Р. Судн'ка, М. Н. Крыуко - 2-е выд. - Мн.: БелЭн, 1999. - 784 с.

 

 

 

Внимание!

Внимание! Все материалы, размещенные на сайте, выпущены в печатной форме и защищены законодательством об авторском праве Республики Беларусь. Полнотекстовое использование (перепечатка) материалов сайта допускается только с согласия издателя (ЧУП "Паркус плюс"), цитирование в научных целях допускается без согласия, но при обязательном указании автора статьи и источника цитирования.


Проверить аттестат

На правах рекламы