Главная Публикации «Личность-слово-социум» – 2007 ХУДОЖЕСТВЕННОЕ СЛОВО: ИСТОРИЯ, СОВРЕМЕННОСТЬ МАРАЛЬНА-ЭТЫЧНЫЯ ПРАБЛЕМЫ КАМЕДЫ1 К. КРАП1ВЫ «БРАМА НЕУМИРУЧАСЦИИ» IХ АКТУАЛЬНОСТЬ У СУЧАСНЫМ ГРАМАДСТВЕ

Агароднкава С. В., Казарог З. П.
Бедарускдзяржауны эканамечны универстэт (г. Минск)

 

МАРАЛЬНА-ЭТЫЧНЫЯ ПРАБЛЕМЫ КАМЕДЫ К. КРАПИВЫ «БРАМА НЕУМИРУЧАСЦИИ»  IХ АКТУАЛЬНОСТЬ У СУЧАСНЫМ ГРАМАДСТВЕ

У пачатку 70-х гадоу беларуская камедыяграф1я пашырае межы свайго аператыунага прастору, асвойвае новую тэматыку. Заканамернасцю станов-щца пшьная увага да унатранага свету героя, пошук дэтэрмшаванага паказу учынкау персанажау, дзеяння наогул. Сатырычнаму асвятленню падвяргаюц-ца канкрэтныя з'явы i рысы побыту. Пры гэтым наглядаецца прыкметная тэн-дэнцыя асэнсоуваць не тольк бытавы бок рэчаюнасщ, але i сферу Ытэлекту-альную, маральна-этычную. Наогул, беларусюя камедыи у пераважнай боль-шасц i на уЫх этапах развщця вызначалюя сацыяльнай напоуненасцю. Беларусюя драматург пазбягалi чыста вадэвтьных хадоу i рэпрызау. Тая ц Ышая Ыструментоука камедый заусёды служыла найлепшаму выяуленню ау-тарскай пазщым. Камiчнае завастрэнне не было самамэтай, але выступала сродкам дэманстрацыи i кансалiдацыi разумных i разумовых сiл. Характэрна, што у беларускай лтаратуры зусiм адсутшчае такi жанр, як камедыя-дывер-тысмент. Варта адзначыць ледзь не парадаксальную рэч: «несур'ёзная» ка-медыя (у параунанн з эпiкай) падышла блiжэй за iншыя жанры лiтаратуры да важных, важюх, сур'ёзных праблем чалавечага агульнажыцця. Камедыёгра-фы, вобразна кажучы, лепш за астатнiх адчуваюць пульс сучаснасщ, эпохi навукова-тэхн1чнай рэвалюцыи. Навуковыя адкрыцц1 дыктуюць змены не тольк у сферы сродкау вытворчасц1, апасродкавана уплываюць на вытворчыя ад-нос1ны. А раз так, то i пал1тычны баз1с грамадства адчувае пэунае рэканструк-цыйнае уздзеянне.

Мастакоу заусёды цiкавiу гэты складаны працэс. Прыгадваецца раман О. Xакслi «Цудоуны новы свет», у якiм даецца здзе^вая сатырычная карцiна жыцця чалавецтва праз 600 гадоу. Вывад пюьменнка сумны: навуковы прагрэс нясе маральную смерць чалавеку, якога чакае незайздросная перспектыва пе-ратварэння ва уыфкаваны прыдатак мехаызмау. Навука тут выступае як нешта фатальнае, яна не можа прынесц чалавеку нiчога добрага. Будучае чалавека вельмi нярадаснае.

На пытанне, як можа быць, што можа прынесц навука грамадству, спрабуе адказаць i К. Крапiва у сваёй новай камедыi «Брама не\^ручасцЬ> (1972 г. ). Гэта не проста сатырычная камедыя, а камедыя фантасмагорыя. Прауда, фантастыч-нае у творы толькi адно: адкрыццё вучоным-герантолагам сакрэту неумiручасцi, астатняе - поуная рэальнасць. Пiсьменнiк прапануе гледачу вясёлы i у той жа час вельмi сур'ёзны роздум аб чалавечнасц i неумiручасцi. У драматургу адначасо-ва увасобiлiся вучоны, сацыёлаг, мастак. Пры гэтым верыш кожнаму з iх: даклад-ныя навуковыя выкладю настолькi арганiчна уплятаюцца у мастацк лад камедыi, што ствараецца ураджанне цэласнасцi, бо губляецца адчуванне кампанентау. Па той самай прычыне чытач не звяртае увагi на пэуную рацыяналiстычнасць, эмпн рызм камедыi, а сочыць за развiццём аутарскай думкк
Камедыя «Брама неумiручасцi» пiсалася даволi працяглы час. Гэта, зда-ецца, адзЫ з самых асабiстых творау К. Крапiвы. Фармальна пiсьменнiк не выведзены у п'есе, аднак прысутнасць яго адчуваецца у кожнай фразе, у кож-най рэплiцы, у выяуленн сiмпатый i антыпатый. Уражвае дакладнасць i канк-рэтнасць апюання навуковай установы, дзе адбылося выдатнае адкрыццё Ба-рыса Пятровiча Дабрыяна. Такое пiсьмо пад сiлу тольк чалавеку, якi шмат гадоу правёу у навуковым асяроддзi.
Чалавек. Кольк яшчэ у iм супярэчлiвага i нават незразумелага! Драматург ужывае вельмi дасцiпны прыём: вывярае сутнасць чалавека святлом неумяру-часцi. I гэта святло дазваляе добра разгледзець не тольк станоучае, але i усё адмоунае, аджылае, што ад часу хавалася у нейкiх закутках нашага жыцця, а зараз (выдаюць жа патэнты на вечнае жыццё) пачало, як груганнё на спажыву, злятацца да фантастычнага камiтэта па справах неумiручасцi. Характэрна, што тыя, каму неумiручасць не павiнна i снщца, дабiваюцца яе з найбольшым iмпэ-там. Перад намi праходзiць цэлы натоуп прайдзiсветау: Дажывалау, Караукiн, Застрамтава, Торгала^ У кожнага з iх не вельмi прыстойны жыццёвапаслужны спю.

Вучоны зачытвае:
«Дабрыян. Паклёпнчала на сумленныхлюдзей.
Застрамтава. Я памагала выкрываць злачынцау.
Дабрыян. А янырэаблтаваны.
Застрамтава. Дык я тут пры чым?
Дабрыян. Тут вы сапрауды н1 пры чым. Вы яшчэ памагал\ свайму мужу.
Застрамтава. Памагала, якмагла. На тоеiмуж.
Дабрыян. Памаглiпамерц. »
А вось наступны прэтэндэнт на неумiручасць:
«Дабрыян (успамЫае). Дажывалау... па-мойму, вы мне званiлi?
Дажывалау. Званiу Але, званка, выходзiць, мала.
Дабрыян (чытае). Маёр iнтэнданцкай службы... У запасе... Помнiцца, вы гаварылi- генерал-маёр.
Дажывалау. А так бы вы са мной i не размаулялi. Дабрыян (чытае далей). Зволеныза ...
Дажывалау. Не трэба ... Няма чаго варушыць брудную бялiзну Дабрыян. Тым больш што яе тут досыць шмат.»
Прыкладна такя ж «вартыя» неумiручасцi бiяграфii маюць i астатнiя ка-легi Карауюна. Да таго ж большасць з Их - людзИ задужа сталага узросту, а для атрымання вечнасць патрэбна было не тольк чыстае сумленне, але i нармаль-нае функцыяшраванне унутранай сакрэцыи. Што ж, для нашых герояу i гэта не перашкода: не падыходзщь сваё, падыдзе чужое, блатмайстры у свой час магл рабщь i не такое.

К. Кратва у «Браме неумИручасщ» працягвае развИваць сатырычную лИшю «Мшага чалавека». Прыгледзеушыся, у Караукшу можна пазнаць мно-пя рысы Чарскага-Жлукты. ПрынамЫ, прыёмы i метады аргашзацыи афёр засталюя ранейшымг Магчыма, тольк сфера дзейнасц змянтася ды сам Жлукта пастарэу, знайшоу сабе больш важнага апекуна. Пры выпадку Ка-раукш не саромеецца казырнуць блИзюмИ адносЫамИ з самИм Антонам Фёда-равИчам. Дарэчы, драматург не выводзщь Антона ФёдаравИча непасрэдна на сцэну, аднак глядач можа скласц аб Им зуЫм пэунае уяуленне з рэплк Караукша i з супастаулення з вобразам Скараспея, чалавека таксама «звер-ху». Караукш дастойна прадстауляе катэгорыю людзей, яюя дзейычаюць па прынцыпе: ты - мне, я - табе. Вось i Дабрыяна ён запэушвае, што за атры-манне неумИручасц для сабе i сваёй радн вучонаму вечна гарантавана удо-сталь усякай правИзи i харчавання. Усё вельмИ проста: паслуга за паслугу. Выкрываючы эфект тым большы, што аб'ектам бруднага гандлю стала святое - вечнасць, неумИручасць.

Караукшым у камедыи супрацьстаяць сумленныя працаунш на шве на-роднай гаспадарю, вучоныя, штэлИгенцыя. Драматург сцвярджае, што права на неумИручаць мае тольк той, хто усе свае сты аддау на карысць грамадству: Дабрыян, Кудрыцкая, СщаровИч i шш.

Цкава вырашаны канфлкт камедык Ён развИваецца не так памИж адмоу-ным i станоучымИ персанажамИ, а хутчэй як процщзеянне новаму адкрыццю. Вучонаму Дабрыяну, як быу адначасова i бацькам, i паупрэдам неумИручасщ, давалося выслухаць пярэчанн супраць яго з грамадзянскх пазщый: неумИру-чымИ магл стаць нават не усе сумленныя людзИ, адкрыццё уваскрашае няроу-насць i несправадлИвасць. Караукн i да яго падобныя пратэстуюць па вядомай прычыне: раз не Им, то лепш нкому. Апрача маральнага, юнуе яшчэ i эканамИчны аспект праблемы, пра яю напомыу вучоны-эканамют:
«БабровИч. Паважаныя энтузИясты па часцИразмнажэння!Я - эканамИст. Магу захапляцца iрамантыкай, але свае рамантычныя захапленни заусёды правяраю статыстычнымидаными. Вось i вам хачу падкнуць некалькличбау. КлаудзИя Пят-роуна, як часта жанчына можа ражаць? АсаблИва не перагружаючы сябе.

Кудрыцкая. Я думаю, раз у тры-чатыры гады можа ражаць.
БабровИч. Прыумове, штолюдзинебудуцьпамирацьiуседарослыяжан-чыны будуць раджаць раз у чатыры гады, насельництва за дваццаць гадоу павяличыцца у чатыры разы.
Генка. Гэта яшчэ не страшна.

БабровИч. ТакИм чынам, за сто гадоу насельництва нашай рэспубликИпавя-личыцца у дзвесце сорак тры разы i будзе складаць два мильярды сто восемд-зесят сем мильёнау чалавек».

Драматург прыходзць да парадаксальнага, шматзначнага вываду: не усяк навуковы прагрэс нясе карысць чалавеку. Вучоны павшен думаць, перш чым абнародваць свае адкрыццё, узважыць, яюя практычныя вынИк атрымаюцца з гэтага... Дарэчы, камедыя прымушае задумацца не тольк вучонага. I не над нейкай мудрагелютай пустышкай. Як пражыць жыццё, каб пакнуць аб сабе знак у людской памяц i тым застацца неумИручым? Гэтая галоуная праблема твора робщь сапрауды неумИручай саму камедыю, яе выхаваучую ролю, не страчвае сваёй значнасц i у сучасным грамадстве. Цкава вырашае КрапИва адвечную праблему мастацтва - праблему жыцця i смерцк Ён сцвярджае, што неумИручасць у прамым сэнсе наурад ц спатрэбщца чалавецтву. ДапусцИм, што эканамiчна чалавек зможа забяспечыць неумiручасць, але застаецца яшчэ небяспека затармазщь развщцё чалавека як бiялагiчнага вiду, пра якую гаво-рыць вучоны-генетык:

«Абадоусю. Не трэба забваць смерць - вось што я хачу сказаць. Усё жывое пам1ре, i усё аднауляецца для новага жыцця. Гэта няухльны закон пры-роды, i чалавек не з'яуляецца выключэннем. Смерць - гэта неабходная умова вечнага аднаулення. Не забiвайце смерць. Няхай яна жыве.
Адамейка. Няхай жыве смерць!. . (Аглянууся- усе, уражаныя, маучаць. Нiхтояго не падтрымлiвае.) - скажа каторынесвядомы...
Абадоускк Так! Няхай жыве смерць!»

Апошняя рэплка Абадоускага гучыць не як голас песiмiзму ц мiзантрапii, а як голас розуму. I тольк пюьменнк, пазбаулены Ыдывщуалютычных, эгацэн-трычных прэтэнзй мог прыйсцi да такога вываду. Даводзiцца i чытачу згадзiц-ца, што смерць не самае страшнае для жыцця. Так, смерць хоць i ускосна, але садзейнiчае прагрэсу. Довады фiзiёлагау мы ужо ведаем. Сацыяльны аспект праблемы - таксама не выключэнне. Многiя змрочныя старонкi гiсторыi, абу-моуленыя дзейнасцю пэуных асоб, перагортваюцца у большасцi выпадкау смер-цю. Так гаворыць розум. А сэрца не хоча мiрыцца з тагам вырашэннем праблемы. Немагчымасць дасягнення мары з'яуляецца крынщай сапрауднага дра-матызму.
Глыбшя мастацкага пранiкнення у рэчаюнасць, актуальнасць галоуных праблем, сцэнiчнасць i багацце камедыйных сiтуацый - усё гэта ставщь п'есу Кандрата Кратвы «Брама неумiручасцi» у шэраг самых выдатных дасягненняу беларускай драматургii.

Литаратура

  1. Кратва, К. Збор творау / К. Кратва. - Мiнск, 1975.
  2. Лаушук, С. С. Станауленне беларускай савецкай драматурги / С. С. Лау-шук. - Минск: Навука i тэхнка, 1984.
  3. Лаушук, С. С. На драматургичных скрыжаваннях / С. С. Лаушук. - Минск: Навука i тэхнка, 1989.

 

Внимание!

Внимание! Все материалы, размещенные на сайте, выпущены в печатной форме и защищены законодательством об авторском праве Республики Беларусь. Полнотекстовое использование (перепечатка) материалов сайта допускается только с согласия издателя (ЧУП "Паркус плюс"), цитирование в научных целях допускается без согласия, но при обязательном указании автора статьи и источника цитирования.


Проверить аттестат

На правах рекламы