Главная Публикации «Личность-слово-социум» – 2006 ЯЗЫКОВЫЕ АНТИНОМИИ И ПАРАДОКСЫ ВОБРАЗНЫЯ ПАРАУНАНН1 У СУЧАСНЫМ БЕЛАРУСК1М МАУЛЕНН1 ЯК АБ'ЕКТ ПСИХАЛИНГВИСТЫЧНАГА ДАСЛЕДАВАННЯ

Салауёу П. Л.
Беларуси дзяржауны университэт

ВОБРАЗНЫЯ ПАРАУНАНН1 У СУЧАСНЫМ БЕЛАРУСК1М МАУЛЕНН1 ЯК АБ'ЕКТ ПСИХАЛИНГВИСТЫЧНАГА ДАСЛЕДАВАННЯ

Вобразныя параунанн i з'яуляюцца неад'емным i элементам i мыслен-ня сучаснага чалавека. Любая, нават у найвышэйшай ступен i адцягненая Ыфармацыт здольная перадавацца пры дапамозе больш простых нагляд-на-вобразных асацыяцый. Пры гэтым у многх выпадках наглядна-пачуццё-вы вобраз станов i цца адз i ным сродкам, як i найбольш адэкватна перадае уяуленне пра якасц прадмета ц з'явы рэча снасц , што, па сутнасц , выз-начыла асноунае функцыянальнае прызначэнне параунання: вербал за-ваць уяуленне пра дадзеную у непасрэдным адчуванн i iндыв щуальную прык-мету прадмета [гл. 2]. Так i м чынам, вобразнае параунанне " гэта спосаб выраз iць генерал i заваную, па сутнасц i, прыкмету пры дапамозе суаднесе-насц i з аб'ектам, як i у свядомасц i чалавека з'яуляецца яе канкрэтным ува-сабленнем, узорам. Прычым гэтых аб'ектау можа быць некальк i, аднак у кожным асобным параунанн актуал зуюцца сувяз тольк з адным з х.
Сваю увагу мы звярнул i у першую чаргу на параунальныя канструкцы i са структурай 'прыметн ira + кампаратыуны кампанент + назоун ira' (напрыклад, кволы, як был i нка). Выбар такога роду канструкцы i вызначаны тым, што ме-нав та структура з кампаратыуным кампанентам як (або, н бы, н быта, быц-цам, што) характарызуецца найбольш поуным выражэннем кампаратыуных аднос н i распаусюджанасцю. Для абазначэння параунальных выразау тыпу 'прыметн ira + кампаратыуны кампанент + назоун ira' нам i прапанаваны тэрм iн «ад'ектыуны кампаратыу» (АК), таму што, менав гга такое абазначэнне най-больш адэкватна л нгв стычна «нейтральна» адлюстроувае сутнасць адз-начаных спалучэнняу, iх структурныя i семантычныя асабл iвасц i.

З мэтай атрымаць i вывучыць корпус ад'ектыуных кампаратыуных сло-вазлучэнняу, што выкарыстоуваюцца у сучасным беларускiм мауленн i, нам i быу праведзены псiхал i нгв i стычны асацыятыуны эксперымент, у як i м пры-мал i удзел студэнты ус i х пяц i курсау факультэта журнал i стыкi БДу, пад час якога нфармантам было прапанавана «дабудаваць» кампаратыуную кан-струкцыю, дадзеную у форме, напрыклад, прыгожы, як_; пры гэтым мела-ся на увазе, што прадметам ап сання з'яуляецца чалавек, яго знешнасць. У вын ку эксперыменту, у як м прымал удзел 100 чалавек, было атрымана больш за 1000 разнастайных параунанняу.

Вядома, што увага, памяць ндыв да валодаюць выб ральнай на-к i раванасцю, у вын i ку чаго чалавек « бачыць» i запам i нае прадметы, як i я або вылучаны з мноства (памерам, колерам, формай i г д.), альбо маюць для яго пэуную пазнавальную або утыл тарную ц кавасць. Акрамя таго, пры выбары аб'екта для параунання асноуным фактарам нярэдка аказваецца суб'ектыуна-эмацыянальны. Так, напрыклад, был атрыманы наступныя параунанн i: тоусты, як мой тата; прыгожы, як елка у Баранав iчах, як i я з'яуляюцца яскравым прыкладам i ндыв iдуальна-творчых параунанняу (сва-бодныя АК) утвараюцца, як прав ла, у працэсе жывога маулення з'яуля-юцца вын iкам цалкам творчага акта маулення. У навуковай л Таратуры вы-казваецца меркаванне, што свабодныя АК н iчым неабмежаваныя, за выключэннем адпаведнасц агульным лаг чным умовам параунання (г. зн. наяунасцю агульнай прыкметы у аб'ектау, што парауноуваюцца) [гл. 2]. Ад-нак неабходна адзначыць, што адэкватнае успрыняцце ндыв дуальнай праявы прыкметы (у дадзеным выпадку прыгожы тоусты) магчыма тольк пры наяунасц агульнай прэсупаз цы адрасанта адрасата. У адваротным выпадку (г. зн. пры адсутнасц больш шырокага сацыяльнага кантэксту) ас-ноуная мэта параунання " адэкватная перадача успрыняцця i ндыв щуаль-най прыкметы " аказваецца недасягальнай.

Асноуная крын ца фарм равання вобраза - фонавыя веды сучасных носьб i тау беларускай мовы i культуры. Часам суаднесенасць прыкметы i прадмета можа прымаць абсалютна нечаканыя незвычайныя формы, заснаваныя на складаных асацыяцыях (худы, як Бурац Ыа); на характэрных для сродкау масавай i нфармацы i метадах адлюстравання актуальных падзей (здаровы, як лад жыцця; непрыгожы, як будынк i сталi нскага часу). Як прав ла, так я параунанн не вызначаюцца узнауляльнасцю, што тлумачыц-ца, перш за усё тым, што прыкмета прызнаецца характэрнай для прадмета толькi абмежаванай колькасцю асоб, у той час як для шырокага кола нось-б тау беларускай мовы яна такой не з'яуляецца.

1ншая ступень узнауляльнасц i прасочваецца, калi сувязь аб'екта i якасц усведамляецца як пастаянная замацавана у калектыунай свядо-масц носьб тау мовы . З нагоды сваёй ун версальнасц так аб ' ект можа стаць базай для утварэння устойл iвага параунання. У сучаснай беларускай мове такую тэндэнцыю можна прасачыць у наступных кампаратыуных адз i -нках: прыгожы, як Том Круз; непрыгожы, як Кваз i мода; тоусты, як барэц сумо; зграбны, як топ-мадэль; выюога, як баскетбал i ст / Шакiл А'Н m (павод-ле дадзеных эксперыменту характарызуюцца высокай узнауляльнасцю). Менав гга такога тыпу АК " уласна устойл iвыя " патэнцыяльна могуць з часам стаць «неафразеалаг змам i», а потым i часткай фразеалагi чнага корпуса мовы. Тым не менш, наяунасць у складзе частга з iх уласных i мёнау можа стаць прычынай абмежавання iх ун i версал iзацы i .

Свабодныя кампаратыуныя канструкцы з яркай вобразнай структуры, якая спрыяе запам нальнасц аб'екта, што выкарыстоуваецца для па-раунання, маюць большы патэнцыял для пераходу у статус устойл i вых. Пе-рал iчаныя фактары, ствараюць перадумову для шырокага выкарыстання тагах АК у жывым мауленн i, а, як вядома, «менав гга пашыранасць у маулен-чай практыцы носьб тау мовы з'яуляецца вызначальным фактарам для уключэння параунання у разрад устойл i вых» [2, 77]. Пры гэтым, як слушна зауважае М. I. Канюшкев i ч, «правесц i дакладную мяжу пам iж устойл i вым параунаннем як адз i нкай мовы i мауленчым (свабодным - П. С.) параунан-нем дастаткова складана, бо прадметы, што парауноуваюцца, належаць да пазамоунай рэча снасц . Аснова, паводле якой кампарант кампарат (адпаведна, аб'ект, як i парауноуваецца, i аб'ект, з як iм парауноуваюць " П. С.) звязваюцца асацыятыуным i сувязям i, таксама з'яуляецца аб'ектыунай: нягледзячы на тое, што тоусты чалавек адным суб'ектам парауноуваецца з бочкай (устойл1вае параунанне), друг - з бегемотам, трэц1 - з шафай (два апошня параунанн не з'яуляюцца устойл1вым1), кожны з кампаратау прад-стауляе гэтага чалавека адэкватна яго канстытуцыи, але выбар кампарата застаецца хоць i прадказальным, але усё ж суб'ектыуным» [1, 21].

Вобразныя кампаратыуныя канструкцыi у рознай ступенi рэалiзуюць сваё асноунае прызначэнне " выражаць уяуленне пра шдывщуальную прык-мету прадмета ц з'явы. Для дасягнення гэтай мэты выбраны для пара-унання аб'ект павшен адпавядаць тром асноуным крытэрыям: унверсаль-насцi (распаусюджанасць сярод усх членау дадзенага моунага калектыву); агульнадаступнасц (шырокiя магчымасцi выкарыстання); нагляднасц (яс-кравая вобразная структура). У якасц дадатковага чацвёртага крытэрыя можна вылучыць актуальнасць выкарыстанага для параунання вобраза, што, перш за усё, рэлевантна для найбольш раных i найбольш позых па часе фармiравання кампаратыуных канструкцый. Аб'екты, што выкарысто-уваюцца, напрыклад, у тагах АК, як тоусты, як цэбар / мянтуз; худы, як ражон / мыш з царквы, паступова саступаюць паводле ступеы актуальнасц у кар-цiне свету сучаснага беларуса больш познiм па часе з'яулення (худы, як мадэль / вобла; тоусты, як бегемот / барэц сумо). У вышку таго, што абазна-чаныя рэали не з'яуляюцца звымайным, «штодзённымi» у рэальнасцi, сувязь памiж аб'ектам i прыкметай аказваецца знiжанай, што перашкаджае адэкватнай перадачы успрыняцця шдытщуальнай прыкметы прадмета, не парушаючы, аднак, сам сэнс выказвання (дзякуючы моунаму вопыту i традыцыям, культурнай кампетэнцы ).

Литаратура:

  1. Конюшкевич М. И. Неустойчивый образ устойчивого сравнения Русский язык в изменяющемся мире: Материалы Междунар. науч. конф., 30-31 марта 1999, Минск: В 2 ч. Мн., 2000. Ч. 1. С. 20-25.
  2. Огольцев В. М. Устойчивые сравнения в системе русской фразеологии. Л., 1978.
 

Внимание!

Внимание! Все материалы, размещенные на сайте, выпущены в печатной форме и защищены законодательством об авторском праве Республики Беларусь. Полнотекстовое использование (перепечатка) материалов сайта допускается только с согласия издателя (ЧУП "Паркус плюс"), цитирование в научных целях допускается без согласия, но при обязательном указании автора статьи и источника цитирования.


Проверить аттестат

На правах рекламы

Смотрите укладка тротуарной плитки в ростове на сайте.