Главная Публикации «Личность-слово-социум» – 2006 ЯЗЫКОВЫЕ АНТИНОМИИ И ПАРАДОКСЫ ПРЫНЦЫПЫ КЛАСИФИКАЦИБЯЗЗЛУЧНИКАВЫХ СКЛАДАНЫХ СКАЗАУ У БЕЛАРУСК1Х ПРЫКАЗКАХ

Якавенка А. В.
Инстытут сучасных ведау мя А. М. Шырокава

ПРЫНЦЫПЫ КЛАСИФИКАЦИБЯЗЗЛУЧНИКАВЫХ СКЛАДАНЫХ СКАЗАУ У БЕЛАРУСК1Х ПРЫКАЗКАХ

Адз iнай, агульнапрынятай клас i ф i кацы i бяззлучн i кавых сказау (далей БС) не снуе.
Мног я с i нтакс i сты прытрымл i ваюцца клас i ф i кацы i па семантычнаму крытэрыю, прапанаванай упершыню Н. С. Паспелавым, паводле якой БС дзеляцца на сказы аднароднага саставу (з аднатыпным i у сэнсавых аднос-i нах часткам i ) i сказы неаднароднага саставу (з разнатыпным i у сэнсавых аднос i нах часткам i ) [1. С. 344]. У першую групу уваходзяць канструкцы i са значэннем перал i чэння i супастаулення, у другую - са значэннем абумоуле-насц , прычынна-вын ковым, тлумачальным, паясняльным далучальным.

Клас ф i кацыя, якую распрацавау П. П. Шуба, праводз i цца па структур-на-семантычнаму прынцыпу. Вылучаюцца сказы з двухбаковым i i сказы з аднабаковымi аднос i намi частак [2. С. 432]. Гэты падзел у пэунай ступен i адпавядае падзелу на сказы з аднатыпным часткам (першая група) сказы з неаднатыпным i часткам i (другая група). Да першай групы адносяцца канструкцы са значэннем умовы, уступк , часу, параунання, неадпаведнасц , а таксама з супастауляльна-супрацьпастауляльным, спалучальным раз-дзяляльным значэннем. Да другой - канструкцыи з азначальным, тлумачальным, паясняльным значэннем, са значэннем мэты, вын ку абгрунта-вання.
Заслугоувае уваг i i тыпалог iя, прапанаваная з ул i кам дыферэнцыра-ванасц i сэнсавых адносi н прэдыкатыуных частак БС. Сказы з дыферэнцы-раванымi аднос i нам i , як прав та, маюць толькi адз i н с i нтакс i чны с i нон i м, сказы з недыферэнцыраваным i аднос i нам i - два с i нтакс i чныя с i нон i мы сярод адпаведных i м злучн i кавых сказау [3. C. 162]. Да першага тыпу нале-жаць канструкцы з тлумачальна-аб'ектным, прычынным, супастауляль-ным, паясняльным i параунальным значэннем. Да другога - канструкцы i з умоуна-часавым, прычынна-вын i ковым, супрацьпастауляльна-уступаль-ным, умоуна-вын ковым далучальным значэннем.
Некаторыя мовазнауцы, напрыклад, В. А. Белашапкава, падраздзя-ляюць БС з ул i кам iх фармальнай арган i зацыi (структурных адрозненняу) на сказы адкрытай структуры (колькасць х прэдыкатыуных частак можа быць павял чана) сказы закрытай структуры (колькасць частак не можа быць павял iчана) [4. C. 770]. БС адкрытай структуры характарызуюцца як асабл i вы тып складаназлучаных сказау, у сказах закрытай структуры в щ с нтакс чнай сувяз недыферэнцыраваны.

Клас i ф i кацыя Т. П. Бандарэнкi, змешчаная у акадэм i чнай «Беларускай граматыцы», праводз i цца на аснове семантымна-d нтакс iчных адносi н прэдыкатыуных частак, а таксама з ул i кам iх iнтанацыйных асабл i васцей. Вылучаюцца сказы з аднафункцыянальным i часткам i (адкрытай структуры) i сказы з рознафункцыянальным i часткамi (закрытай структуры). Да першага класа адносяцца канструкцы са значэннем перал чэння. Да дру-гога - з супастауляльна-супрацьпастауляльным значэннем, са значэннем паяснення з аднос нам дэтэрм нацы [5. С. 306].
Некаторыя л нгв сты, у прыватнасц А. Я. М хнев ч, падзяляюць скла-даныя сказы на аснове спалучальных i падпарадкавальных аднос н пам iж iх часткамi на дзве групы: складаназлучаныя i складаназалежныя. Затым на аснове характару афармлення гэтых аднос iн у кожнай групе вылучаюцца па дзве падгрупы: сказы, у ягах сувязь частак аформлена i нтанацыйна, (бяззлучн i кавыя) i сказы, у ягах сувязь частак аформлена i нтанацыйна i марфолага-с нтакс чным сродкам , (злучн кавыя) [6. С. 317].

Пры анал iзе беларускiх парэм iй ул iчвал i ся усе вышэйназваныя клас-i ф i кацы i. Бяззлучн i кавыя сказы (iх сi нтаксi чная форма) разглядал i ся як ад-з iнства значэння i сродкау яго выражэння. У аснову тыпалог i i Бс пакладзе-на семантычная дам i нанта, аднак ул i чвал i ся i i ншыя сродк i рэал i зацы i се-мантыка-с iнтакс i чных аднос iн: iнтанацыя, марфалаг i чны статус адпаведных лексi чных кампанентау, паслядоунасць частак, суаднос Ыы1 iх асобных эле-ментау у структурна-граматычным зместавым планах. Аб'ём артыкула не дазваляе спын i цца на гэтым падрабязна. Паводле семантык i, структуры, граматычных i i нтанацыйных асабл i васцей прыказак нам i был i вылучаны наступныя тыпы БС:
БС са спалучальным i аднос i нам i частак са значэннем перал iчэння i супастаулення;
БС з падпарадкавальным i аднос i нам i частак са значэннем паяснен-ня з аднос нам дэтэрм нацы .
1. Бяззлучн i кавыя сказы са спалучальным i аднос i нам i пам iж прэды-катыуным i часткам i.
Гэта сказы аднароднага саставу, iх часткi аднатыпныя, аднафункцыя-нальныя, з двухбаковым i дыферэнцыраваным i аднос i нам i. БС гэтага тыпу будуюцца паводле закону структурнага паралел i зму, як i прадугледжвае аднатыпнае марфалаг i чнае выражэнне галоуных членау, аднолькавую Ыта-нацыю i с iнтаксi чную арган iзацыю прэдыкатыуных частак: Ля сонца цёпла, ля дома добра. У прыказках с Ытакс i чны паралел i зм узмацняецца пс i хала-г i чным паралел i змам, пры як i м з'явы чалавечага жыцця суадносяцца са з'явамi прыроды: Пад добрым кустом трава зелянее, за добрым мужам жонка маладзее.

1. 1. БС са значэннем перал чэння (адкрытай структуры) маюць дзве разнав днасц :
1. 1. 1. Сказы са значэннем адначасовасц i: На благавешчанне дзеука касу не пляце, птушка гнязда не уе; Адна бяда не ходз ць, адно л ха не бывае.
1. 1. 2. Сказы са значэннем паслядоунасц i: М i нул i ся дзяды, братань-
ка, у пост глядз i ць хатанька; Першыя пеун i - поунач, друг i я пеун i -
пара уставаць, трэц iя пеун i - пярэдсвет. 1. 2. БС са значэннем супастаулення (закрытай структуры) дзеляцца
на чатыры падгрупы: 1. 2. 1. Сказы са значэннем супастаулення: Цяжка саду без зязюл i ,
цяжка доньцы без матул ; Курыца не птушка, гультай не чалавек,
балбатун не гаспадар. 1. 2. 2. Сказы са значэннем супрацьпастаулення: Сам сябе не хвал ,
няхай людз i пахваляць; Не мора топ i ць - лужа. 1. 2. 3. Сказы са значэннем неадпаведнасц : Чорны мак, ды смачны,
белая рэдзька, ды горкая; Лета - прыпас iха, з i ма - прыбярыха.
1. 2. 4. Сказы са значэннем размеркавання: Хто у боб, хто у гарох; Раз
пуста, друг раз густа.

2. Бяззлучн кавыя сказы з падпарадкавальным аднос нам пам ж
прэдыкатыуным часткам . Гэта сказы неаднароднага саставу, х частк раз-
натыпныя, рознафункцыянальныя, з аднабаковым i аднос iнам i . У такiх БС
адна з частак прадвызначае значэнне другой яе форму. Гэта канструкцы
закрытай структуры.
2. 1. БС са значэннем паяснення маюць чатыры разнав днасц .
2. 1. 1. Сказы са значэннем семантычнага разгортвання: Замуж выйсц
- трэба знац : позна легчы, рана устац ; Гультай кажа: хоць няуежна,
але улежна.

2. 1. 2. Сказы са значэннем удакладнення: Адна звычка гультаёу: раб ць чужым бакам , а ляжаць на сва х; Так яны жыл : не было хаты, а вароты куп л .
2. 1. 3. Сказы з каменц руючай часткай: Шчасце як да каго: ншы бедны, але шчасл вы, а ншы багаты, а шчасця не бачыць; Гады дуць - не ждуць: з ма, лета - год, з ма, лета - год.
2. 1. 4. Сказы са значэннем далучэння: Тут я, тут жонка мая, тут мае дзец , люба паглядзец ; Сустрэла мяне худая доля сярод чыстага поля - не дай бог няпутнай дружк.
2. 2. БС з аднос нам дэтэрм нацы дзеляцца на дзесяць падгруп.
2. 2. 1. Сказы з часава-вын i ковым значэннем: Прыйшла пара - ступай з двара; Ад каляд тры разы па пяць, пастушк у поле ляцяць.
2. 2. 2. Сказы з умоуна-вын i ковым значэннем: Бог не дасць - св Ыня не з'есць; Люб ш ездз ць - карм каня.

2. 2. 3. Для многх прыказак, у ягах заф i ксаваны народныя прыметы, характэрна кваз -дэтэрм нацыя. Вымауляюцца яны з нтанацыяй, уласц i вай сказам з умоуна-вын i ковым i аднос i нам i : Жураул i ляцяць высока - з i ма яшчэ далёка; Сарока шчабеча - госць будзе. Аднак семантыка прэдыкатыуных частак паказвае, што так1я сказы маюць не умоуна-вышковае, а вын1кова-прычыннае значэнне. Параунаем: Кот на печку - сцюжа на двор. - Кот на печку, таму што сцюжа на
двор.
2. 2. 4. Сказы з вын1кова-прычынным значэннем: Кашэль вял1к, луста мала - не родна матка клала; Шануй бацьку з маткай: друг!х не зной-дзеш.
2. 2. 5. Сказы з прычынна-вын1ковым значэннем: З1ма з вял!к!м горлам - усё паесць; Богава дорага, чортава дзёшава - лепей сваё мець; Ран!цай росна, удзень млосна, увечары камары - не выстауляе з куста галавы.

2. 2. 6. Сказы з прычынным значэннем: Злосць што лёд: да цяпла жыве; Матка не граматка - за злоты не куп!ш; Дзеука - не конь, збрую не надзенеш.
Разнабой у знаках прыпынку пам1ж часткам! БС сведчыць пра недас-татковую дыферэнцыраванасць !х семантык!: другая частка можа указваць ! на прычыну, ! на вын!к таго, пра што гаворыцца у першай. Параунаем: Зямелька - матка наша: ! корм!ць, ! по!ць, ! адзяваець нас. - Зямелька -матка наша, бо ! корм!ць, ! по!ць, ! адзяваець нас. - Зямелька - матка наша, таму ! корм!ць, ! по!ць, ! адзяваець нас.
2. 2. 7. Сказы са значэннем уступальнасц!: 1дзеш на дзень, хлеба бяры
на два; Кольк! ваду н! гатуй, усё вада будзе. 2. 2. 8. Сказы са значэннем меры ! ступен!: Умеючы прос!ць: плакаць
будзеш, аддас!; П!сау п!сака, не прачытае ! чытака. 2. 2. 9. Сказы са значэннем мэты: 1дз! у родны край, там ! пад елкаю рай; Л!са ад дажджу ! пад барану хавалася: не усякая, казала, кроп-ля дастане.
2. 2. 10. Сказы з абмежавальным значэннем: Увесь лес роуны, адзш гук доуг!; У мяне усё падзельнае, адна жонка непадзельная.
У якасц! крын!цы беларуск!х парэм!й выкарыстаны матэрыял двух-томнага зборн!ка «Прыказк! ! прымаук!» пад рэдакцыяй А. С. Фядос!ка [7]. У рабоце захавана арфаграф!я арыг!нала.

Литаратура:

  1. Поспелов Н. С. О грамматической природе и принципах классификации бессоюзных сложных предложенийВопросы синтаксиса современного русского языка. М., 1950.
  2. Современный русский язык: В 3 ч. Ч. 3. Синтаксис. Пунктуация. Стилистика /Под ред. П. П. Шубы. Мн., 1998.
 

Внимание!

Внимание! Все материалы, размещенные на сайте, выпущены в печатной форме и защищены законодательством об авторском праве Республики Беларусь. Полнотекстовое использование (перепечатка) материалов сайта допускается только с согласия издателя (ЧУП "Паркус плюс"), цитирование в научных целях допускается без согласия, но при обязательном указании автора статьи и источника цитирования.


Проверить аттестат

На правах рекламы