Бондаренко Т. П.
Инстытут сучасных ведау мя А. М. Шырокава

МОВА - НАЙВАЖНЕЙШЫ СРОДАК ЗНОСИН

Працэс камунiкацыi (сувяз^ зносiн) заключаецца у тым, што пэуны змест думкi перадаецца пры дапамозе адпаведных знакау. У нашым жыццi мы сустракаемся з iмi пастаянна. Гэта, напрыклад, знакi дарожнай i марской сiгналiзацыi, азбука Морзе, матэматычныя знакi i iнш. Кожны з iх мае матэ-рыяльны бок (азначаючае) i значэнне (азначаемае). Так, зялёны флажок ц зялёнае святло лiхтара у прынятай на чыгунцы сiгналiзацыi абазначае 'шлях свабодны', жоуты - 'цiхi ход', чырвоны - 'стоп'; малюнак чэрапа i скрыжаваных касцей на трансфарматарных будках сведчаць: вельмi не-бяспечна, смяртэльна небяспечна.

Моуны знак таксама мае матэрыяльную форму (азначаючае) зна-чэнне (азначаемае). У слове, напрыклад, азначаючым з'яуляецца яго гу-кавы комплекс, азначаемым - значэнне слова. Аднак сувязь памiж iмi у моуным знаку больш цесная, чым у шшы1х знаках. Матэрыяльная форма моунага знака не успрымаецца асобна, яна зл ваецца са значэннем, на яе як бы не звяртаюць уваг . Н хто з людзей, гаворачы, напрыклад, «вяс-на», «сонца», «цяпло», не думае пра гукавы састау гэтых слоу. Для нас важна х значэнне.

Сукупнасць узаемазвязаных знакау утварае сiстэму знакау. Знакавыя сiстэмы могуць быць простым (як сютэма дарожных знакау) i вельмi скла-данымi (да ягах належыць мова). Складанасць моунай сiстэмы звязана з выключнай роляй мовы у жыццi грамадства. У аснове яе ютотны1х адроз-ненняу ад усiх астатнiх знакавых сiстэм ляжыць тое, што мова - найважней-шы сродакчалавечых знос/н. Зыходным момантам гэтага навукова абгрун-таванага азначэння паслужыла камун катыуная функцыя мовы, г. зн. прыз-начэнне яе быць сродкам знос н пам ж людзьм . У азначэнн мовы падкрэслены два моманты: па-першае, мова - найважнейшы сродак ча-лавечых знос н (у параунанн з ншым сродкам знос н - м м ка, жэсты, музыка i iнш.), па-другое, мова - важнейшы сродак чалавечых зносн. Мова уласц ва тольк чалавеку, у жывёл мовы няма быць не можа.
З'яуляючыся сродкам чалавечых зносш, мова тым самым выступае як сродак выражэння нашых думак. Адсюль - цесная сувязь мовы i мыс-лення. Паводле здольнасц выражаць абстрактныя формы мыслення (па-няцц , суджэнн ) мова карэнным чынам адрозн ваецца ад «мовы» жывёл, якая нагадвае сабой набор сгналау для перадачы рэакцый на пэуныя сiту-ацыi i рэгулявання паводзш жывёл у адпаведных абставшах.

Сувязь з абстрактным мысленнем забяспечвае мове магчымасць перадаваць любую нфармацыю. 3 другога боку, дзякуючы наяунасц у мове слоу, што абазначаюць абстрактныя паняцц , яна замацоувае у свядомасц чалавека яго веды пра аб'ектыуны свет У гэтым заключаецца другая асноу-ная (пасля камуыкаты1унай) функцыя мовы - функцыя адлюстравання рэ-чаiснасцi. Мова выконвае таксама i iншыя функцыi: намiнатыуную (назван-не аб'ектау рэчаiснасцi), эстэтычную (уздзеянне паэтычнага слова), эмацы-янальна-экспрэсiуную (перадача эмацыянальных рэакцый), апелятыуную (уздзеянне на адрасата) г. д.

У моунай дзейнасц чалавека звычайна спалучаюцца розныя функцы мовы. !ншы1 раз гэта выразна праяуляецца нават на адным слове, якое утварае сказ. Напрыклад, слова « Вады!» з вуснау хворага трэба успрымаць i як паведамленне (аб тым, што чалавек хоча тць), i як праяуленне эмоцый (пачуцця смаг i ), i як зварот, i як пабуджэнне i ншай асобы да дзеяння.
Аднак зыходнай, пярв i чнай функцыяй мовы з'яуляецца камун i катыу-ная, г. зн. функцыя знос н. Больш таго, менав та гэта вызначае галоуную сутнасць мовы. Мова звязана з усм i людзьм i, ягая гавораць на пэунай мове. Яна - прадукт пазнавальнай i практычнай дзейнасц i мног iх пакаленняу канкрэтнага грамадства, агульны для усх яго членау сродак камун i кацы i. У адрозненне ад гэтага i ншыя с i стэмы моуных знакау, усе штучныя мовы i «мовы» у двукосс не датычать усяго грамадства, а закранаюць тольк пэу-ную яго частку, напрыклад: эсперанта - тольк i эсперантыстау, с iмвал i чныя «мовы» навукi - тольк навуковых работн iкау, як i я спецыял iзуюцца у адпа-ведных гал i нах ведау; код семафорных сцяжкоу - тольк i маракоу, дарож-ныя знакi - пераважна вадз щеляу транспарту i г д. Прауда, кодавыя с i стэ-мы значна лягчэй, чым с стэма мовы, пераступаюць нацыянальныя дзяр-жауныя межы. Усе яны у той ц i ншай ступенi могуць набыць м жнацыянальны ц нават глабальны характар. Але кожная з х у так м выпадку дзейн iчае у строга абмежаваных сферах, н кол i не ахопл iваючы н i адз i н народ у цэлым. Усе с i стэмы умоуных знакау функцыян i руюць не пас-таянна, як гэта уласц ва мове, а с туацыйна: эсперанта, кал эсперантыст уступае у зносi ны з i ншым i эсперантыстам i ; «мовы» навук - кал i навуковы работн к заняты сваёй спецыяльнай справай; дарожныя знак в сяць на сва х месцах пастаянна, але выконваюць сваю функцыю у аднос нах да вадз целяу тольк тады, кал у гэтым узн кае неабходнасць кал яны х бачаць. У iншых выпадках гэтыя с i стэмы не дзейн iчаюць. Такi м чынам, вы-карыстоуваючыся у адной абмежаванай сферы чалавечай дзейнасц i, умоу-ныя знак не маюць ун версальнасц , уласц вай мове. Яны не могуць зада-вол i ць усе камун i катыуныя патрэбнасц i чалавека. Мова ж абслугоувае усе сферы без выключэння.

Штучныя знакавыя с i стэмы у аднос нах да мовы другасныя, створаны у большай ц меншай ступен як яе вельм змененыя спрошчаныя мадэл . Мова - з'ява натуральная; у параунанн i з i ншым i знакавым i с i стэмам i яна генетычна функцыянальна пярв чная, базавая. Адрозненне пам ж мовай i Ышы1м i сродкам i знос н заключаецца i у тым, што штучныя с i стэмы знакау не удзельн iчаюць у фарм iраванн i думак, мове ж такая функцыя уласц i ва у аднолькавай ступен i з функцыяй камун каты1унай. Натуральная мова, хоць бы абмежавана, незалежна ад свядомай вол i людзей, здольна да раз-в цця, чаго нельга сказаць пра астатн я знакавыя с стэмы.
Значыць, з ус х с стэм знакау, як м карыстаюцца людз , асноуным, рашаючым, важнейшым сродкам знос н з'яуляецца мова. Гэта абумоул -вае шматл касць i разнастайнасць моуных знакау, недапушчальнасць i не-магчымасць iх адвольных змен, дыялектычную сувязь устойл iвасц i i змен-л васц моунага знака.

Мова сапрауды павшна быць устойлiвай, шакш яна не зможа выкон-ваць сваю асноуную функцыю - служыць важнейшым сродкам чалавечых знос i н. У той жа час разв щцё грамадства, ускладненне ус i х форм практыч-най дзейнасц людзей, разв ццё мыслення абумоул ваюць неабходнасць пастаяннага разв цця, узбагачэння мовы. Асабл ва рухомым з'яуляецца слоун iкавы састау мовы, як i рэагуе на усе змены у жыцц i грамадства. Знач-на больш устойл вым аказваюцца гук мовы яе граматычны лад. Мова паспяхова задавальняе камун катыуныя патрэбнасц людзей таму, што кожная яе знакавая адз нка выконвае сваю асобую функцыю.
Вельм i важную - камун i катыуную - функцыю выконвае сказ, бо у пра-цэсе знос н мы карыстаемся не асобным словам , а сказам . Асобныя сло-вы, напрыклад, «Радз i ма», «дарагi», «люб iць» не выражаюць думк i таму не выконваюць камун катыунай функцы . Каб перадаць думку, гэтыя словы трэба аформ ць у сказ. Паводле зместу, што зус м натуральна, сказы вельм разнастайныя, але iх можна с i стэматызаваць у некальк i асноуных тыпау, сукупнасць ягах утварае с iнтакс iчную сi стэму пэунай мовы.

Кожны сказ складаецца з аднаго ц некальк х слоу, асноуная функцыя ягах - нам i натыуная (ад лац i нск. nominativus - назыуны). Слова называе прадметы, дзеянн i, з'явы рэча i снасц i. Яму уласц i ва i семасi ялагiчная фун-кцыя, што праяуляецца у яго здольнасц i выражаць паняцце. Праз нам ша-тыуную семас ялаг чную функцы слова звязана з рэча снасцю мыслен-нем. Пэуныя групы, у як i я аб'ядноуваюцца словы, складаюць слоун i кавую с стэму мовы.
Слова як камун i катыуную адз i нку мовы можна раздзял i ць на асоб-ныя састауныя часткi: хата-хат- - корань i -а - канчатак; новая - нов- - ко-рань i - ая - канчатак. Так я м i н i мальныя значымыя часткi слова называюц-ца марфемам i. Усе марфемы маюць пэуныя значэнн i: рэчыуныя (хат-, нов-), ц i граматычныя (канчатк i -а i -ая указваюць на жаночы род, адз i ночны л i к, назоуны склон). Пакольк марфемы здольны выражаць рэчыуныя ц i гра-матычныя паняцц , то м уласц ва семасеалаг чная функцыя. Нам натыу-най, а тым больш камун катыунай, функцы марфемы не маюць.
Марфемы складаюцца з фанем (ад грэч. рпопе - гук, голас). Прызна-чэнне i х у мове - служыць эталонам, з дапамогай якога мы успрымаем гук i, што наглядна праяуляецца пры вывучэнн i чужой мовы. Другая вельм i важная функцыя фанем заключаецца у тым, што яны служаць для адрозн iван-ня слоу форм слоу (словы том дом, напрыклад, адрозн ваюцца па пер-шай фанеме, рад род - галосным фанемам ). У любой мове фанемы сi стэматызаваныя i утвараюць фанетычную с i стэму мовы.

Кожная з с стэм (фанетычная, марфалагiчная, лексчная i сiнтаксiчная) не i снуе сама па сабе, а з'яуляецца як бы прыватнай с i стэмай у аднос шах да агульнай с стэмы мовы у цэлым. Усе элементы мовы цесна звязаны пам iж сабой, адз н без аднаго яны снаваць не могуць. Кал змяняецца адз н з элементау у якой-небудзь прыватнай с i стэме, то змены адбываюцца i у слове - змяняецца i слова. Тольк i у саставе слова гук i i марфемы могуць выкон-ваць свае асноуныя функцы i, тольга у слове яны i стотныя; слова выкарысто-уваецца у мове таксама не само па сабе, а у саставе сказа.

Значыць, усе элементы мовы не тольк узаемазвязаны пам ж сабой, але яны i нераунапрауныя: адны з iх самастойныя, друг i я - залежныя. Тое ж можна сказаць i аб прыватных с i стэмах. Яны знаходзяцца пам iж сабой у залежных (i ерарх i чных) аднос шах, таму у мовазнаустве гавораць не аб прыватных с i стэмах у саставе моунай структуры, а аб розных узроунях (ярусах) моунай структуры. Фанетычны i марфалагi чны ярусы н iжэйшыя, лексiчны i с i нтакс чны - вышэйшыя. Цесная сувязь усх моуных элементау, iх узаема-залежнасць дазваляюць гаварыць аб мове як аб адз i най структуры, дзе ёсць сродк i, найбольш прыдатныя для таго, каб яна паспяхова выконвала сваю камун i катыуную функцыю. Гэта нейтральныя у стыл i стычных аднос i -нах словы, як i я называюць пэуныя з'явы, факты, дзеянн i , не даючы н i да-датных, н i адмоуных ацэнак: народ, барацьба, м iр, змагацца i г. д. Там, дзе патрабуецца тольк i Ыфармацыт, перадача звестак, амаль не ужываюцца некаторыя i нтанацыйныя тыпы сказау, што перадаюць эмацыянальна афарбаваныя думк , - у прыватнасц пытальныя кл чныя. Параунайце, напрыклад: Мне не трэба твая ручка Трэба мне твая ручка! У апошн м сказе падкрэсл i ваецца, што у таго, хто гаворыць, i у думках не было браць чужую ручку.

Кожнай мове уласц ва свая асобая структура, якая складваецца у вы-н i ку яе працяглага г старычнага разв i цця. Як вядома, мова узн i кае i раз-в ваецца разам з узн кненнем разв ццём грамадства. Асноуны фактар, што прывёу да утварэння мовы, - праца.
Мова разглядаецца i як прадукт працы, i як фактар, што аказвае, разам з самой працай, вел зарнае уздзеянне на чалавека, на працэс яго выдзялення з жывёльнага свету.
Узн кненне членараздельнай мовы з'яв лася магутным стымулам да-лейшага разв цця грамадства свядомасц . Праз мову рэал зуецца пера-емнасць розных пакаленняу г старычных эпох. Г сторыя кожнай мовы неаддзельная ад г сторы i народа, як i валодае ёю. Мова узн i кла адначасо-ва з грамадствам i заусёды спадарожн i чае яму на ус i м шляху разв i цця. Чалавецтва не можа i снаваць без мовы, як i сама мова станов i цца мёрт-вай схемай без яе ужывання.
З'яуляючыся важнейшым сродкам чалавечых знос i н, мова н i як не можа быць « ндыв дуальнай», г. зн. спецыф чнай у кожнага чалавека. 3 дапамогай такой «iндыв щуальнай» мовы не магл i б згаварыцца нават два чалавек тым больш немагчымыя был б знос ны у шырок х маштабах. Мова па сваёй сутнасц i - з'ява сацыяльная, яна - агульны здабытак усяго народа.

У саставе агульнанароднай мовы як важнейшага сродку знос н пам ж прадстаун кам пэунага грамадства ёсць адрозненн , звязаныя з яе тэры-тарыяльным распаусюджаннем характарам выкарыстання (функцыям , прызначэннем). Важнейшы кампанент у саставе агульнанароднай мовы л таратурная мова (у яе вуснай п сьмовай формах). Яна вызначаецца шырынёй свайго прымянення: у вытворчай i навуковай, публiцыстычнай i мастацкай, аф цыйна-дзелавой бытавой сферах. Ад таго, як, дзе кал ужываецца л таратурная мова, залежыць адбор моунага матэрыялу. Зада-чы знос н абумоул ваюць расслаенне л таратурнай мовы на функцыяналь-настылёвыя разнав днасц (л таратурна-мастацк , публ цыстычны, навуко-вы ншыя стыл ). Л таратурнай мове уласц вы строг я нормы - узаконеныя, аформленыя у выглядзе пэуных прав т, аднолькавыя для усёй тэрыторы i яе распаусюджання.

У састау агульнанароднай мовы уваходзяць таксама дыялекты. Гэта мясцовыя тэрытарыяльныя разнав днасц агульнанароднай мовы, як я абслугоуваюць тольк i частку носьб i тау мовы. Сфера iх выкарыстання - у асноуным бытавыя, паусядзённыя знос ны. Апрача тэрытарыяльных, ёсць сацыяльныя дыялекты, як я абслугоуваюць асобыя сацыяльныя ц прафе-с i йныя групы людзей i адрозн iваюцца ад агульнанароднай мовы слоун i ка-вым саставам. У дарэвалюцыйнай Рас i i, напрыклад, был i шырока распаусюджаны сацыяльна-прафес йныя дыялекты рамесн кау-адыходн кау вандроуных гандляроу (карабейн i кау). !мкненнем асобных груп людзей адмежаваць сябе ад астатняй частк i грамадства выкл iкана паяуленне жар-гонау i арго - разнав щнасцей прафес iйна-сацыяльных дыялектау. Жаргоны арго характарызуюцца ужываннем вял кай колькасц ншамоуных ц пераасэнсаваных слоу агульнанароднай мовы. Так я словы з прычыны быццам бы х выразнасц , экспрэс унасц люб ць моладзь. Вельм важна ачышчаць мову ад так iх слоу у школе, чаго можна даб i цца шляхам павы-шэння культуры вучняу, узбагачэння iх мовы iншым i эмацыянальнавыраз-ным сродкам .

Асобнае месца у саставе агульнанароднай мовы займаюць праста-моу i. У адрозненне ад дыялектау яны не маюць выразных тэрытарыяль-ных i прафес i йных абмежаванняу. Iм i карыстаецца пераважна тая частка моладз , якая не валодае л таратурнай мовай.
Як бачым, агульнанародная мова нагадвае сабой адз нае цэлае -вын к таго, што яна абслугоувае усе камун катыуныя патрэбнасц канкрэт-нага грамадства на ус iх этапах яго разв i цця.
Пры абавязковым удзеле мовы людз аб'ядноувал ся у плямёны, на-роднасц , нацы .
Пры удзеле мовы ажыццяуляецца працоуная дзейнасць людзей. Мова неабходна нават на прадпрыемствах-аутаматах: каб наладз i ць беспера-бойную работу на х, трэба пабудаваць складаныя механ змы падрыхта-ваць людзей, здольных упрауляць i м i. А для гэтага, зразумела, неабходны веды, тэхн чны вопыт. Н авалодаць ведам вопытам, н мысл ць нельга без прымянення мовы, якая дазваляе чытаць кн г , слухаць лекцы , гута-рыць з выкладчыкам калегам , абменьвацца парадам .

Яшчэ больш в щавочна роля мовы у разв iцц i духоунага жыцця людзей. Поспех i народа, нацы i у разв i цц i навукi, мастацкай л гтаратуры! i i ншых аб-ласцей духоунай культуры не тольк дасягаюцца пры удзеле мовы, але выражаюцца у ёй.
Вядома, што у навуцы не можа быць прагрэсу, кал яна не абап раец-ца на вопыт; вын к яе пав нны быць здабыткам ус х пакаленняу. Працэс перадачы навуковых дасягненняу ад м Ыулага да сучаснага i ад сучаснага да будучага без мовы не магчымы. Кал i Арх iмед адкрыу свой вядомы закон, то першае, што ён зраб i у, - сфармулявау гэты закон у словах, каб ён стау зразумелым яго сучасн кам, нам, яго далёк м нашчадкам.
Не менш адказная роля мовы у выхаваучай адукацыйнай дзейнасц грамадства. Пры яе дапамозе ажыццяуляецца працоунае, этычнае, эстэ-тычнае i Ышае выхаванне падрастаючага пакалення.
Мова з'яуляецца не тольк i сродкам перадачы ведау, але i сродкам iх засваення. На думку К. Д. Ушынскага, родная мова - аснова любога разу-мовага разв щця i скарбн iца ус i х ведау. Вядомы педагог падкрэсл i вау i вел i -зарнае выхаваучае значэнне роднай мовы. Знаёмячы дзяцей з роднай мовай, мы знаём i м iх з думкам i народа, яго пачуццям i i жыццём, бо «у мове адухауляецца увесь народ уся яго радз ма», у ёй «адлюстроуваецца не тольк прырода роднай кра ны, але уся г сторыя духоунага жыцця народа» (Ушинскнй К. Д. Избранные педагогические сочинения. т. 2. - М. ; 1954, с.
541, 542).

Глыбей ун каючы! у структурную будову мовы ( i перш за усё - сваёй), мы узбагачаем уяуленне аб сутнасц i тых ц i iншых рэчау, паняццяу, з'яу. Родная мова звязана з духам народа, нацыянальнай ментальнасцю, маральнас-цю асобы выконвае сямейныя, працоуныя ншыя функцы . 3 паняццем
«родная мова» звязана уяуленне пра г старычнае снаванне этнасу яго духоуную матэрыяльную культуру.
Авалоданне нацыянальнай мовай - неабходная прадумова сацыял i-зацы асобы, фарм равання яе самасвядомасц , далейшага уваходжання у шматнацыянальны свет, у шматмоуную с i стэму м iжнароднай камун i кацы i. На практыцы аднос ны грамадства да нацыянальнай мовы пад уплывам розных гi старычных, эканам i чных i пал Зычных фактарау могуць дэфарма-вацца: зн жаецца нацыянальная самасвядомасць, родная мова пачынае выцясняцца мовай м iжнацыянальных знос iн i i нш. Так, на жаль, адбылося i на Беларус i. Таму узн iкла неабходнасць у заканадаучым рэгуляванн i моу-нага жыцця грамадства. Менав та так м свядомым рэгуляваннем з'яуля-ецца « Закон Беларускай Савецкай Сацыял i стычнай Рэспубл irai «Аб мовах у Беларускай ССР», прыняты яе Вярхоуным Саветам 26 студзеня 1990 г. У прэамбуле да Закона гаворыцца: «Гонар i абавязак ус iх - шанаваць родную мову, садзейн i чаць яе разв i ццю i роскв i ту, паважл i ва став i цца да моу ншых народау».

Мова, якой мы карыстаемся, - гэта сапрауды каштоуная спадчына, атрыманая нам ад папярэдн х пакаленняу, бо яна дае нам магчымасць выражаць свае думк i i пачуцц i i разумець iх не толькi у нашых сучасн i кау, але i у вял i к i х людзей м iнулых гадоу.
Так iм чынам, мова - важнейшы сродак чалавечых знос i н. Гэта i стот-ная роля мовы у грамадстве абумоул i вае залежнасць тэмпау, а таксама некаторых напрамкау i форм разв щця мовы ад г старычных змен у пал ^ыь каэканам чным культурным разв цц грамадства. Як магутны сродак знос н унутры кожнага народа i пам iж народам i, як форма нацыянальнай культуры мова заусёды адыгрывала i адыгрывае першаступенную ролю у жыцц i грамадства, таму для грамадства для народа не пав нна быць абыяка-вым, у як м стане яна знаходз цца.

 

Внимание!

Внимание! Все материалы, размещенные на сайте, выпущены в печатной форме и защищены законодательством об авторском праве Республики Беларусь. Полнотекстовое использование (перепечатка) материалов сайта допускается только с согласия издателя (ЧУП "Паркус плюс"), цитирование в научных целях допускается без согласия, но при обязательном указании автора статьи и источника цитирования.


Проверить аттестат

На правах рекламы