Главная Публикации «Личность-слово-социум» – 2006 ЯЗЫКОВЫЕ АНТИНОМИИ И ПАРАДОКСЫ УСХОДНЕСЛАВЯНСКАЯ ЛЕКС1КАГРАФ1Я I ЯЕ РОЛЯ У СТАНАУЛЕНН1 НАЦЫЯНАЛЬНАЙ МОВЫ

Савицкая И. И.
Беларуск дзяржауны университэт

УСХОДНЕСЛАВЯНСКАЯ ЛЕКС1КАГРАФ1Я I ЯЕ РОЛЯ У СТАНАУЛЕНН1 НАЦЫЯНАЛЬНАЙ МОВЫ

Моуныя сютэмы! усходнеславянсгах нацыянальных моу складвалюя па-рознаму. Так, асновы сютэмы! рускай нацыянальнай мовы складваюцца у XVII ст., канчаткова зацвярджаюцца у XVIII ст. Сучасная украшская i сучас-ная беларуская мова як вышэйшыя формы нацыянальных моу пачалi склад-вацца пазней (украшская мова - з канца XVIII ст., беларуская - у XIX ст.) з прычыны пэуных сацыяльных i пстарымны!х фактарау. Гэтыя фактары абумов^ розныя храналапчныт межы i колькасныя паказчыш рускага, бела-рускага i украшскага нацыянальных слоункау (слоункау перыяду станау-лення нацыи), ягая кожны у свой час выконвалi функцыю вывучэння нацыянальнай лггаратурнай мовы.

У рускай лексiкаграфiчнай традыцыi нарматыуным слоунiкам, як ад-люстравау пошукi нацыянальнай нормы i апiсау у гiстарычнай перспектыве лексiчную сiстэму рускай лiтаратурнай мовы XVIII ст., з'явiуся «Словарь Академии Российской» (1-6 тт., 1789-1794 гг., 43257 слоу). Гэта быу першы тлумачальны слоуык рускай л^аратурнай мовы, у якiм была распрацавана сютэма тлумачэння значэнняу слоу, што потым стала асновай семантыза-цыi лексiка-граматычнага значэння усiх наступных слоунiкау. Упершыню у гiсторыi рускай лешкаграфи былi апiсаны прынцыпы стышютымнай харак-тарыстыкi слоу рускай мовы. Звес™ для рэестра i тлумачэння слоу скла-дальнiкi знаходзiлi у друкаваных i рукапiсных крынiцах: помнках старажыт-най рускай лiтаратуры, летапюах, а таксама у сучаснай навуковай л^арату-ры, у лiтаратурна-мастацкiх i навуковых часопiсах. Iлюстрацыйныя цытаты былi узяты таксама з творау М. В. Ламаносава, Кацярыны II, Феафана Пра-каповiча, А. П. Сумарокава, М. М. Хераскава i шш. Асноуны пласт «Словаря Академии Российской» склала нейтральная лексiка, якая ужывалася ва усiх стылях рускай лггаратурнай мовы другой паловы XVIII ст. Словы i фразе-алапзмы!, уласцiвыя мауленню дэмакратычных пластоу грамадства, а таксама формы, ягая паводле тагачаснай рускай стышютыш уваходз^ у т. зв. «нiзкiя» творы («ызкая камедыя», простанародныя песнi, камiчная опера), атрымалi паметы «проста», «прастамоуе», «простанароднае»: богач, быт, горожанин, огласка, бедокур, бесовщина i шш. Выбарачна прадстауле-на i дыялектная лексiка. Сярод лексем, увайшоушых у высокi стыль лiтара-турнай мовы, былi стараславянiзмы, старажытнарусiзмы, запазынаны з грэчаскай i лацiнскай моу. Складальнш уводзяць у Слоунiк i такую катэго-рыю слоу, якую яны называюць «старадаунiмi». На iх думку, устарэлыя, мала або рэдка ужывальныя словы, запазычаныя з розных пстарымны1х крынiц, спрыяюць разуменню псторыи рускага народа, старога побыту i культуры, народнай псiхалогii. У Слоунк былi уключаны у значнай колькасц дауыя запазычаннi i тэрмшы!, што выражаюць неабходныя i асноуныя паняццi навукi. Аднак варта адзначыць пурыстычныя тэндэнцыi складальнiкау слоу-нка у адносiнах да запазычанай лексш: параунальна з агульнай колькас-цю слоу запазычаная лексiка не складае i 1/50 ад iх складу. Таксама рабть ся спробы замянць агульнавядомыя iншамоуныя тэрмiны рускiмi ц сла-вянскiмi лексемамi або штучна складзены^ з рускiх каранёу на узор складаных славянскiх слоу: напрыклад, замест ботаник, минералогия, термометр, астрономия, арифметика, аудитория прапанавал ся травоведец, рудословие, тепломер, звездословие, чистословие, слушалище. Так м чы-нам, «Словарь Академии Российской» увасобiу сабой эпоху, для якой былi характэрны пошук нацыянальнай моунай нормы мкненне да рэгламен-тацыи мауленчага ужывання. Наяунасць у iм арыентацыi на кадыфiкацыю мауленчага ужывання i моунае адзiнства нацыi дазваляюць азначыць «Словарь Академии Российской» як асноуную мяжу у станауленнi рускай нацы-янальнай мовы.
Для беларускай мовы лексiкаграфiчнай працай такога кшталту з'явiуся «Слоунiк беларускай мовы» I. I. Насовiча, запланаваны 1мператарскай Ака-дэмiяй навук у якасцi другой частк «Опыта словаря областных наречий», але выдадзены у Санкт-Пецярбургу у 1870 г як самастойная праца пад назвай «Словарь белорусского наречия». Гэта быу самы поуны на той час збор лексш i фразеалоги жывой беларускай мовы, яхi ахоплiвау больш за 30 тысяч слоу беларускага маулення сярэдзшы! XIX ст. Матэрыялы да слоунка I. Насовiч чэрпау з гаворак Маплёушчышы!, Мiншчыны, Вiцебшчыны, Гродзенш-чыны, некаторых паветау Прывiсленскага краю - усяго моунага ландшафту тагачаснай Беларус з мэтай абагульнення слоуных рэсурсау розных бела-рускiх дыялектау для фармiравання лексiчнага складу беларускай мовы: китка - Вязка сена отъ 5 до 10 фунт., нарочито употребляемая для продажи (Въ Минской, Гродн. и Виленск. губерыяхъ; пеколокъ 1) Въ Могилевской и Витебской губерыяхъ). Печурка, куда загребаютъ жаръ изъ печи. 2) (Въ Минской и Гродненской губерыяхъ). Очажекъ; рея (Лит Reie). Рига, овинъ (употребляется въ Гродн. и Минск. губ. ; въ прочихъ же Белорусскихъ губ. Евна). Шырока выкарыстоувалася лекска друкаваных крышщ - актау, грамат, фальклорных зборнкау, тагачаснай перыюдыш. Значэнн слоу i словазлучэнняу раскрыва-юцца аутарскiмi тлумачэннямi i цытатамi з дыялектнай або агульналiтара-турнай мовы, iлюстрацыямi у выглядзе прыказак, прымавак, загадак, радкоу з народных песень. У слоунку ёсць шэраг паказчыкау i прыёмау апiсання лексiкi, якiя звычайна рэалiзуюцца у тлумачальных слоунiках: наяунасць дэ-фiнiцый, тлумачэнне рэестравых беларусгах слоу пры дапамозе рускiх анан-iмiчных пар i радоу, стышютымныт паметы пры асобных рэестравых словах (ирон., ласк., стар., унич., филос., церк.): апликантъ 1) Ученикъ при адвокате или землемере, обучающейся и вместе помогающей въ занятiяхъ. 2) Писецъ сверхъ штата, принятый въ канцеляр^, чтобы чрезъ упражнеые въ пись-менныхъ делахъ приготовить себя къ прiему въ штатъ (Употр. шляхт.); не-взоркiй 1) Имеющм суровый взоръ. 2) Имеющiй слабое зреые, слепый. 3) перен. Неграмотный, необразованный. Сумяшчэнне у слоунiку амаль уах вядомых на той час прыёмау i спосабау апiсання дыялектнай лексш зрабта даведнiк шматпланавым i разнастайным паводле змешчанай у iм лексiчнай iнфармацыi, што максiмальна пашырыла чытацкую аудыторыю, дазволiла выкарыстоуваць яго для самых розных мэт (навуковага вывучэння мясцовых беларусгах слоу, перакладу розных беларусгах тэкстау на рускую мову, тлума-чэння асобных этнаграфiчных з'яу i звычаяу i г д.). Гэта дае падставы сцвяр-джаць, што «Слоунiк беларускай мовы» I. I. Насовiча паклау пачатак нарма-лiзацыi (кадыфiкацыi) слоунiкавага складу беларускай л^аратурнай мовы i з'яуляецца першым беларуск м нацыянальным слоун кам.

Адным з найбольш аутарытэтных украiнскiх нацыянальных слоунiкау можна лiчыць «Словарь украТнськоТ мови» Б. Д. Грынчэнкi (1-4 тт., 19071909 гг., каля 70 тысяч слоу). Гэты украшска-руск слоунк ахоплiвае лексiку украiнскай мовы перыяду канца XVIII ст. (ад I. Катлярэускага) да 1870 г., зрэдку трапляюцца лексемы з творау украшсгах пюьменыкау да 90-х гг. XIX ст. Для рэестравай частк люстрацы яе ужывання слоун к выкарыстоувае таксама зборнк народнай творчасц М. Максiмовiча, А. Мятлiнскага i iншыя тагачасныя лексiкаграфiчныя здабыткi (напрыклад, «Опытъ русско-украинского словаря» М. Леучанк, 1874 г i Ыш.). Да украiнскага рэестру падаюц-ца руск я словы-адпаведн к (адно або некальк ) або ап сальнае тлумачэн-не па-руску. Пры украшсгах рэестравых батаычныгх i заалагiчных назвах указ-ваюцца лацнскя адпаведнiкi. Пры шматлiкiх лексемах слоунк падае прыклады ужывання пэунага слова у л таратурнай мове або у жывым народным мауленн . Акрамя таго, Б. Грынчэнка прытрымл ваецца (прауда, не зусм паслядоуна) прынцыпу дакументацыi прадстауленых слоу, г. зн. пры тюстрацытх з л^аратурны1х крынiц указвае аутара, старонку з твора або мясцовасць, у якой слова было запюана з жывога маулення. У той жа час Слоунк не падае пры украшскх словах iх стытютыннай характарыс-тыш. Тым не менш, слоунiк Б. Грышчэнк заклау фундамент тэорыi украшс-кай лекс каграф з'яв уся значным крокам у яе разв цц .

Такiм чынам, у пэуны пстарымны! i этапны перыяды лексiкаграфiчныя крынцы! розных народау асноунымi сваiмi рысамi адлюстроуваюць працэс станаулення iх нацыянальных моу i адыгрываюць аднолькавую ролю у фар-мiраваннi iх моуных сiстэм, таму, на наш погляд, можна казаць пра агульныя заканамернасц у г старычным разв цц нацыянальнай слоун кавай прак-тыш. Пры гэтым нельга не зауважыць рознiцу у колькасных i якасных паказ-чыках нацыянальных усходнеславянскiх слоункау, а таксама у тэрмiнах iх складання выдання: самы прадстаун чы па рэестравай колькасц па хра-налог , безумоуна, « Словарь Академии Российской » (6 тамоу, 43257 слоу, 1789-1794 гг.). Наступны - «Словарь украТнськоТ мови» Б. Д. Грышчэнк (4 тамы, каля 70 тысяч слоу, 1907-1909 гг.). На жаль, «Словарь белорусского наречия» I. I. Насовiча (каля 30 тысяч слоу, 1870 г) хаця храналагчна быу выдадзены раней за укра нск , аднак ахопл вае тольк тагачасную беларус-кую дыялектную лекску, мiж тым як рэестр слоунка Б. Грышчэнга складаюць словы усходне- заходнеукра нскай п сьмовай традыцы пачынаючы з канца XVIII ст., што сведчыць пра вырашэнне важнай нацыянальнай задачы: аб'яд-нанне моуных рэсурсау розных рэгёнау Украiны, а значыць, i з'яднанне нацыi. Што тычыцца «Словаря Академии Российской», то трэба адзначыць у яго складзе не тольк агульнаужывальную на той час, але запазычаную тэрм-iналагiчную лексiку (нават з некаторым пурыстычнымi праявам^ г зн. свядо-мым уплывам носьбiтау мовы на лексiку); увогуле праявтася шырокая стыл стычная разгал наванасць лекс чнага складу рускай л таратурнай мовы. На наш погляд, такая храналаг чная колькасная «разбежка» лекс каграф-iчных крынц перыяду утварэння беларускай i рускай нацый абумоулiваецца рознымi мэтамi складальнкау слоунiкау. Асноунай задачай «Словаря Академии Российской» стала замацаванне ужо складзенай у сярэдзше i у другой палове XVIII ст. лггаратурнай нормы словаужывання. Слоунк жа I. I. Насовiча был пачаты як «Опыт словаря областных наречий» (курсу наш - I. С.), але у працэсе складання пераутварыуся у «Словарь белорусского наречия». З прычыны запозненасцi складвання беларускай нацыянальнай мовы не-магчыма было адлюстраваць разгалiнаваную беларускую стылiстычную сстэ-му. Аднак абагульненне у адной крышщы! найбагацейшых рэсурсау т. зв. «наречия» дало I. Насовiчу магчымасць падкрэслiць наяунасць на славянскiм моу-ным ландшафце самастойнай славянскай мовы, а выкарыстанне стылiстычных памет да пэуных лексем - падкрэслiць фармiраванне нацыянальнай лексч-най самабытнасцi гэтай мовы пры ужыванн у розных моуных сiтуацыях.

 

Внимание!

Внимание! Все материалы, размещенные на сайте, выпущены в печатной форме и защищены законодательством об авторском праве Республики Беларусь. Полнотекстовое использование (перепечатка) материалов сайта допускается только с согласия издателя (ЧУП "Паркус плюс"), цитирование в научных целях допускается без согласия, но при обязательном указании автора статьи и источника цитирования.


Проверить аттестат

На правах рекламы