Главная Публикации «Личность-слово-социум» – 2006 ЯЗЫКОВЫЕ АНТИНОМИИ И ПАРАДОКСЫ СТРУКТУРНАЯ АРГАНИЗАЦЫЯ АКТАУ СТАРАБЕЛАРУСКАЙ ПИСЬМЕННАСЦИ

Паляшчук Н. В.
Инстытут мовазнауства мя Якуба Коласа НАН Беларуси

СТРУКТУРНАЯ АРГАНИЗАЦЫЯ АКТАУ СТАРАБЕЛАРУСКАЙ ПИСЬМЕННАСЦИ

Старабеларуская дзелавая (актавая, канцылярска-юрыдычная) пlсьменнасць ахоплlвае п1сьмовыя тэксты, сва!м прызначэннем звязаныя з пал тычнай, юрыдычнай, гаспадарчай, грамадскай сферам функцыяна-вання дзяржавы, жыцця асобных сацыяльных слаёу, прыватных асоб. У храналаг чным вымярэнн да старабеларускай п сьменнасц адносяцца тэксты, створаныя у Х1У-ХУП1 стст. Аднак даследчыкамl прымаюцца пад увагу таксама шсьмовыт крын1цы XIII ст. (напрыклад, Дагаворная грамата смаленскага князя Мсцслава Давыдавlча з Рыгай l Гоцк1м берагам 1229 г, Грамата князя Гердэня 1264 г., Грамата смаленскага князя Фёдара Рас-ц славав ча аб звоне 1284 г.), пакольк яны даюць магчымасць прасачыць, як старажытнаруская актавая мова трансфарм!равалася у беларускую праз адлюстраванне у ёй спецыфlчна беларускlх рыс на узроун фанетыш, гра-матыкl, лексш [1, 29].

У жанрава-вlдавых адносшах тэксты дзелавога зместу размяркоува-юцца на тры асобныя групы: 1) юрыдычныя (заканадаучыя, прававыя) помн к (статуты, трыбуналы, судзебн к , позвы), прызначэнне як х заключа-лася для сувяз! органау улады усх узроуняу з насельнцтвам Вялlкага кня-ства Л тоускага; 2) дыпламатычныя помн к (м жнародныя дагаворы, гра-маты , л сты ), у як х адлюстраваны стасунк вял кал тоускай дзяржавы з 1ншым1 краlнамl; 3) адмlнlстрацыйна-канцылярскlя помн1к1 (укладанн, пры-вlлеl, дэкрэты, уводныя л1сты), арыентаваныя на забеспячэнне адмнстра-цыйна-ведамасных адносlн.
Экстралlнгвlстычнымl фактарамl, якя абумовlлl прыналежнасць названых тэкстау да жанру дзелавой пlсьменнасцl, з'яуляюцца сфера знос1н (пералlчана вышэй), функцыя самаго тэксту (паведамленне l уздзеянне), прызначэнне тэксту (lнфармаванне l прадпlсанне). Улlчваючы паказчыкl моуна-стылёвага плану, ц агульныя стылёвыя дам нанты (абстрактнасць -канкрэтнасць, лаг чнасць - эмацыянальнасць, аб'ектыунасць - суб'ектыу-насць l г д.), стылёвымl рысамl дзелавых помнlкау старабеларускай пюьмен-насцl, нягледзячы на 1х жанравую дыферэнцыяцыю, выступаюць даклад-насць, канкрэтнасць дэталёвасць зместу, яго мператыуны характар, высокая ступень стандартызацы .

Стандартызацыя - 'узор, мадэль, эталон, якм павlнна адпавядаць што-небудзь сваёй формай; шаблоннасць, трафарэтнасць' знаходз ць сваё праяуленне: 1) у сlстэме моуных сродкау помнlка, 2) у спосабах афармлен-ня канкрэтных тэкстау, 1х кампаз l цы l , рубрыкацы l .
Прапануем прасачыць рэал l зацыю шаблоннасц l на матэрыяле « Кн l г запl сау», 28-га тома Метрыш Вял l кага княства Л ^оускага. «Кн l га зап l сау» утрымл l вае 161 дакумент, 108 з як l х належыць да перыяду 1522-1542 гг., 53 - да 1551-1552 гг. У тэрытарыяльным вымярэнн l дакументы размяркоува-юцца наступным чынам: 143 складзены у В тьн l, 8 - у Кракаве, 2 - у Петры-каве, па аднаму - у Брэсце, Радун l , Маскве. Адзначым, што каля 70 даку-ментау датычыцца тэрыторы l сучаснай Беларус l, 50 - Л 1твы, 24 - Укра l ны [2, 11]. Паводле традыцы l у г l старычным крын l цазнаустве l мовазнаустве акт разумеецца як любы тэкст юрыдычнага, адм 1н l страцыйна- ц l гаспадар-ча-дзелавога зместу, як м замацоувал ся нормы дзяржаунага ладу, правы льготы землеуладальн кау, афармлялася прававое станов шча асобных тэрыторый, рэпстравалюя правы i абавязк розных груп насельнiцтва, прыз-начал ся службоуцы на дзяржауныя пасады, зацвярджалася атрыманне ц перадача зямель, маёнткау i г. д.

Па сваiм змесце акты «КиМ запiсау» неаднародныя: у колькасных адносшах сярод iх вылучаюцца прывiлеi (49), загады (36), пацвярджэннi (28), распарадчыя прывiлеi (13), дазвольчыя прывiлеi (12). Адметна, што у назвах актау не заусёды фiксуюцца словы прывИлей, потверженье; як правша, у якасц распаусюджанай выступае родавая намшацыт листъ 'аф\-цыйны дакумент' [3, 50].
Вывучэнне структуры актау прадугледжвае разгляд суаднос н раз-мяшчэння асобных частак у адпаведнасц з iх iнфарматыуным прызначэн-нем. Аналiз кампазiцыйнай будовы дазваляе апюаць iх фармуляр - тыя спецыфiчныя канструкцыi, якiя выкарыстоувалiся пры стварэнн кожнай часткi дакумента, вызначыць той набор устойлiвых i абавязковых словазлу-чэнняу i сказау, праз якя «увасабляуся» змест акта. Дададзiм, што у рускiм мовазнаустве некаторыя аспекты структурнай арганiзацыi актау асвятлял-iся С. С. Волкавым, ва украЫскм М. М. Пяшчак, В. Ю. Франчук.
У структуры актау выразна вылучаюцца 1) уступная частка; 2) выклад зместу асноунага пытання, што з'явiлася падставай стварэння акта; 3) фар-мулёука i пацвярджэнне прынятай пастановы цi рашэння; 4) указанне на месца i дату стварэння дакумента.

Ва уступную частку уваходзяць а) формула адрасанта - асобы, ад iмя якой п сауся дакумент, б) формула адрасата - асобы, якой прызначауся да-кумент. Формула адрасанта уключае у сябе некальк асноуных мадэлей з наступнымi кампанентамi у форме назоунага склону: iмя асобы {Жгiкгымонть - <№ 3> (№ акта у «Кнiзе запюау»); iмя асобы + спалучэнне божьей милостью (Жыкгымонтъ, божьей милостью <№ 2>); iмя асобы + спалучэнне божьей мылостью + назва тытула. Названая мадэль магла трансфармавацца. Гэта асаблiва выразна праяуляецца пры афармленнi назвы тытула правще-ля дзяржавы, якая магла быць аф цыйнай, поунай або неаф цыйнай, скаро-чанай (Жыкгимонтъ Августъ, Божьей милостью король польский, великий князь литовский, руский, пруский, жомойтский, мазовецкий и инъныхъ <№ 109> - Жикгимонтъ Августъ, Божьей милостью король польский, великий князь литовский <№ 128> - Жыкгимонтъь Августъ, Божьей мнлос-тью король польскый <№129>). Двойчы заф ксавана афармленне назвы адрасанта у форме роднага склону (отъ Жикгимонта Августа, Божьей милостью короля польского, велыкого князя литовского, руского, пруско-го, жомойтского, мазовецкого и инъныхъ <№71, 79>).

Формула адрасата рэпрэзентуецца у «Кн зе зап сау» наступным ма-дэлямi з кампанентамi у форме давальнага склону: назва пасады + iмя i прозвшча асобы (Дворанину нашому Анъдрею Мацкевичу < №13>); назва пасады + назва тытула + iмя i прозвшча асобы (Маршалкунашому, справ-цы воеводства Киевского, князю Аньдрею Михайловичу Каширскому <№68>). 3 прыкладау зразумела, што падобныя мадэлi вы1карыютоувалюя пры адрасаванн акта адной асобе. У выпадку агульнадзяржаунага прыз-начэння пастановы прав целя формула адрасата уключала у сябе перал к назвау асоб а) па пасадах i сацыяльным становшчы! (Княземъ, паномъ, воеводамъ и старостамъ, державцомъ, земяномъ и двораномъ нашимъ, войтомъ, бурмистромъ, и рядцамъ,и мытникомъ по мытомъ нашимь гос-подарскимъ, и князьскимъ, и панскимъ везде на отчизне нашой Великому князству Литовскому <№64>); б) па нацыянальнай прышалежнасц (Ко всимъ жыдомъ пинскимъ <№156>). Спарадычнасцю ужывання вызначаецца камб наванае афармленне формулы адрасата, кампанентам якой вы-ступаюць назвы пасады + тытула + мя прозв шча канкрэтнай асобы + перал 1к найменняу асоб па пасадах l сацыяльнаму станов l шчу, нацыяналь-най прыналежнасц l (Державцы медницкому, князю Федору Васильевичу Соломерецкому и хоружому тамошнему, и всимъ бояромъ, и бояринямъ, и двораномъ нашымъ, и татаромъ, которыи именья свои въ Медникохъ мають <№ 26>).

Паказальна, што у нам l нацыи асоб па пасадах актыуна функцыяна-вал l б l вербальныя назвы лакатыунага тыпу, прадстауленыя назоун l кам l дапасаваным да яго у родзе, л l ку, склоне прыметн l ку (прыметн l к-атрыбут называу асобу у залежнасц l ад месца жыхарства l працы). У складзе б вер-бау заф ксаваны лексемы архимандритъ, бискупъ, бояринъ, бурмистръ, еоевода, врядникъ, городничый, державца, земянинъ, земянка, князь, княгиня, купецъ, маршалокъ, мещане, наместникъ, мытникъ, панъ, посолъ, староста, тивунъ, хоружий з прыметн l кам l, утвораным ад назвы насе-ленага пункта. Так, назва державца мае пры сабе больш за 40 так 1х прыметн l кау, староста - 14, тивунъ - 12, воевода - 9, бискупъ - 6, врадникъ -5, конюший, архимандритъ, городничый - 3 (державца белгицкый, биыр-штански1й, вручанский, зельвенский, волковыский, каменицкий, кревский и мозырский, крычовский, лидский, староста белский, берестейский, володимерский, житомирский \ l нш.). Закладзеная у атрыбутыуным кам-паненце l стотная Ыфармацыя мела вартасць для сферы прававых знос 1н, па ёй вызначалася не тольк адм н страцыйна-тэрытарыяльная прыналеж-насць асобы, але яе сацыяльнаэканам чны статус, веравызнанне, лад жыцця. Паралельна з вышэйпрыведзеным двухслоуным найменням па-шыранасцю вызначаюцца трохслоуныя словаспалучэнн l тыпу ме щане места мынского, боярынь землг полоцкое, бояре повету мстыславского.

Не усе акты маюць у сваёй структуры формулу адрасата. Аднак ука-занне на асобу, якой адрасаваны дакумент, абавязкова утрымл l ваецца у яго загалоуку (Привелей князю Ивану Васильевичу Соломерицкому на державу Аиньскую <№1>, Привелей Мартину Чижу Константыновичу з Нетечи на шляхетство <№47>) або у пачатку асноунай частк l (Ижь, узнавши есмо верное и цнотливое захованье и послуги предковъ воеводы полоцкого, маршалка нашого, пана Яна Юревича Глебовича <№96>, Билъ намъ чоломъ бояринъ нашъ Мартинъ Володкевичъ <№135>).
Выклад зместу асноунага пытання пачынаецца з формул, у складзе як х адзначаецца 1) выраз бити чоломъ (у форме 3-яй асобы адз ночнага ц l множнага л l ку прошлага часу) + назва пасады або тытула + l мя l про-зв l шча асобы + поведити намъ (передъ нами) (велико жаловати; и проси-ти насъ о томъ (о томъ штожъ) (у форме 3-яй асобы адз Ыочнага ц l множнага л ку прошлага часу); 2) поведити (у форме 3-яй асобы адз l ночнага ц l множнага л l ку прошлага часу) передъ нами + назва пасады + l мя l про-зв шча асобы. 1нфармацыя, змешчаная пасля названых формул тычылася, як прав та, збору рознага тыпу пошл l н, 1х памеру, атрымання ц l перадачы па спадчыне рухомай l нерухомай маёмасц l, вызвалення ад выплаты па-даткау (Билъ намъ чоломъ дворенинъ нашъ, панъ Иванъ Немиричъ и пове-дилъ передъ нами о томъ, штожъ которое имене у Валевовской еолос-ти наймя Городищо выменилъ онъ с дозволеньемъ нашимъ на вечность у чернцовъ киевскихъ <№ 56>).

Фармулёука прынятай пастановы ц l рашэння уключала у сябе кл l шэ зъ ласки нашое на ее (его) чоломбитье то вчинили (кал у папярэдняй частцы утрымл l вауся пераказ просьбы); з ласки нашое господарское то вчинили; формулы з кампанентамi поведити (у форме 1-ай асобы множ-нага лку цяперашняга часу) вамъ, ижъ...; приказати(у форме 1-ай асобы множнага лку цяперашняга часу) тобе, ажъбы... Гэта частка акта была прасякнута мператыуным характарам, абавязковасцю выканання ап са-ных пастановамi дзеянняу, ажыццяулення рашэнняу, што праяуляецца най-перш у выкарыстаннi канструкцыи мети (у форме 3-яй асобы адзiночнага цi множнага л ку цяперашняга часу) + нф н тыу (Маеть онъ отъ купцовъ, которые бытою дорогою ехали, з воза, въ которомъ два кони будуть, по грошу лядскому, то есть по осми пенязей мыта брати, а отъ воза, въ которомъ одынъ конь будетъ, по полугрошъку мыта маютъ платити ему самому и потомкомъ <№ 15>).
Пацвярджэнне пастановы знаходзiла рэалiзацыю праз спалучэнн И на то дати (у форме 1-ай асобы множнага лку прошлым часе) + iмя i прозв шча асобы або асабовы займенн к (у давальным склоне) ему сесъ нашъ листъ з нашою печатью; А на твердость того и печать нашу казали привесити (приложити) к сему нашому листу.

Формула заключнай частк традыцыйна уключала у сябе такiя кампа-ненты: дзеепрыметнiк залежнага стану прошлага часу ад дзеяслова писа-ти + назва населенага пункта + спалучэнне подъ лето Божего нароженья + год + назва месяца (у родным склоне) + нумар дня тыдня + адзЫка старо-га царкоунага летазлiчэння, роуная 15 гадам (индиктъ) (Писанъ у Вильни, подъ лето Божьего нароженья 1541, месяца августа 3 день, индиктъ 14 <№ 94>). Пералiчэнне сведкау, прысутных пры напiсаннi i прыняццi пастановы адзначаецца тольк у некаторых актах (При томь были панове рада: княз Янъ бискупъ виленский, воевода троцкий, гетман навышший, староста бряславский и веницкий, княз Костентинъ Иванович Острозский; воевода виленский, панъ Ольбрахтъ Мартиновичъ Кгаштолтъ...<№ 5>)
Зроблены агляд актавага матэрыялу дазваляе зрабщь наступныя выс-новы:
разгледжаныя акты вызначаюцца аднастайнасцю i паслядоунасцю размяшчэння структурных частак;
кожны з падраздзелау характарызуецца асабл вым устойл вым словазлучэнням сказам , як я адрозн ваюцца трываласцю, паста-янствам с нтакс чнай будовы стаб льнасцю лекс чнага напаунення.
наяунасць штампау, кл шэ забяспечвае выразнасць мовы акта, на-кравана на максiмальную моуную рэалiзацыю стылёвых рыс дзела-вой мовы, на поунае ажыццяуленне у прававой сферы спецыфiчных задач камун кацы ;
4) стандартнасць структуры фармуляра спрыяла, безумоуна, даклад-
наму успрыманню i разуменню адрасатам змешчанай Ыфармацыи.

Литаратура:

  1. Журауск А. I. Каштоуныя крынцы па гюторьи мовы Роднае слова. — 2004. —
    № 8С. 29-32.
  2. Мегрыка Вял/кага княства Лтоускага. Кн/га 28 (1522-1552). Кнга запсау 28. — Мн., 2000. -312 с.
  3. Пстарычны слоунк беларускай мовы. Выпуск 17. — Мн., 1998. — 365 с.
 

Внимание!

Внимание! Все материалы, размещенные на сайте, выпущены в печатной форме и защищены законодательством об авторском праве Республики Беларусь. Полнотекстовое использование (перепечатка) материалов сайта допускается только с согласия издателя (ЧУП "Паркус плюс"), цитирование в научных целях допускается без согласия, но при обязательном указании автора статьи и источника цитирования.


Проверить аттестат

На правах рекламы

Некоторые считают, что статьи на тему гофрокороб всем нужны.