Главная Публикации «Личность-слово-социум» – 2006 ПСИХОЛОГИЯ ЛИТЕРАТУРЫ НАПРАМК1 ФАРМ1РАВАННЯ КУЛЬТУРЫ ВУЧЭБНАГА Л1НГВ1СТЫЧНАГА АДКАЗУ

Таяноуская I. У., Бышка Н. Ф.
Беларуск дзяржауны университэт

НАПРАМК1 ФАРМ1РАВАННЯ КУЛЬТУРЫ ВУЧЭБНАГА Л1НГВ1СТЫЧНАГА АДКАЗУ

Як адзначаецца у навукова-метадычнай л1таратуры [1, с. 68], у аснове разгорнутых адказау навучэнцау на лшгвютымныт тэмы ляжыць узнаулен-не пэунай навуковай Ыфармацыи, уменне аперыраваць ёю. Гэтыя выказ-ванн вучняу рэпрэзентуюць навукова-вучэбную разнавщнасць навуковага стылю мовы, чым можна растлумачыць так1я патрабаваны да навучаль-ных адказау як дакладнасць, лапчнасць i абгрунтаванасць перададзенай у iх ыфармацыи, абавязковасць перадачы найбольш ютотны1х звестак, строга вытрыманая паслядоунасць, рэльефная структураванасць, стышютымная яснасць i даходлiвасць выкладання.

Гэтым жа тлумачыцца значэнне працы над вусным1 адказам1, у працэсе якой, акрамя таго, разв1ваецца вуснае звязнае мауленне л1таратурна-кн1жнага тыпу (менав1та гэтым мауленнем вучн с1стэмна не авалодваюць па-за школьным навучаннем), што садзейнчае разв1ццю умення публ1чна выкладаць свае думк1, упэунена трымацца перад аудыторыяй i мае вяль кае значэнне для паспяховасц вучэбна-пазнавальнай дзейнасцi школьн-кау па розных прадметах.
Спецыялiстамi прызнаецца, што вусныя адказы вучняу на лшгвютым-ныя тэмы вывучаны у методыцы недастаткова. Часцей за усё аналiзуюцца цяжкасцi, звязанныя з засваеннем канкрэтных раздзелау i тэм курса беларускай мовы; могуць указвацца асобныя характэрныя памылкi - адхiленнi ад навуковай карэктнасц, якiя дапускаюць навучэнцы у сваiх адказах па лшгвютыщьы Цяжкасцi ж, звязаныя з сэнсава-структурным i стылiстычным разгортваннем вуснага адказу увогуле, звычайна дэталёва не разглядаюцца.

Паводле разваг, праведзеных у расйскай лiнгваметодыцы, вусныя выказваннi навучэнцау на лшгвютымныт тэмы могуць быць ахарактарыза-ваны з розных пунктау гледжання, на разнастайных падставах:
па зместу: адказы па фанетыцы, лексщы!, граматыцы, арфаграфii, пунктуацыi, стылiстыцы i культуры маулення i да т. п. ;
па падры1хтаванасцк цалкам падрыхтаваныя (дома ц у класе), пад-рыхтаваныя часткова (у большай цi меншай ступен), непадрыхтава-ныя;
па крышщы! выказвання: вусныя адказы на аснове гатовага тэксту (прачытанага цi пачутага), вусныя адказы на аснове графiчнай на-гляднасцi (таблiцы, схемы i г д.), а таксама на аснове спалучэння тэксту i графiчнай нагляднасцi;
па ступенi разгорнутасц думкi: кароткiя i разгорнутыя адказы;
па ступен самастойнасцi выказаных суджэнняу: а) адказы, у аснове ягах ляжыць узнауленне гатовага тэксту, - адказы узнауляльнага ха-рактару; б) адказы, ягая заснаваны у пэунай ступенi на самастойных пошуках, - адказы часткова прадуктыунага характару.
Умовай для павышэння самастойнасцi адказау з'яуляецца заахвоч-ванне навучэнцау да таго, каб яны не тольк узнаулялi азначэннi, характа-рыстыкi, правты!, не толькi прыводзiлi адпаведныя моуныя i мауленчыя прыклады, але i давалi дарэчныя тлумачэннi.

Вусны «узнауляльны» адказ можна i неабходна штэрпрэтаваць як разважанне (больш ^ менш разгорнутае) на тэмы, звязаныя з вывучэннем прадмета. У тагам разважаны выдзяляюцца тэзiс (тое, што тлумачыцца, даказваецца) i само тлумачэнне, доказы. Калi, напрыклад, навучэнец гаво-рыць пра тое, што такое моуная норма, ён узнауляе азначэнне паняцця, гэта значыць - выказвае пэунае ключавое палажэнне, тэзiс. Тое, што выка-занае правiльна, ён абгрунтоувае шляхам прывядзення i аналiзу прыкла-дау, у тым лку, магчыма, «ад супрацьлеглага» (спасылкай на негатыуныя выпадкi парушэння нормы - так званы «адмоуны лiнгвiстычны матэрыял»). Тагам чынам, у доказнай (аргументатыунай) частцы адказу вылучаюц-ца: а) прыклад (цi прыклады) - тюстраты1уная частка; б) тлумачэны - част-ка аналiтычная.
Моуны прыклад квалiфiкуецца як пачатак доказнай частга адказу на падставе якой настаунш робяць вывады наконт сапрауднасф ведау навучэнца, iх асэнсаванага характару, апоры ва узнауленнi матэрыялу не тольк на дзейснае у маладым узросце механ чнае запам нанне, а на лапчнае мысленне. Невыпадкова настаунiкi у спрэчных для ацэньвання выпадках часам патрабуюць ад вучняу дадатковага прывядзен-ня прыкладау.

Аднак патрэбна, каб навучэнцы i прыводзiлi прыклады, i тлумачылi iх самастойна, без напамшання настаунка. Гэта арганiчна звязана з усве-дамленнем iмi мауленча-тыпалагiчнай прыроды адказу як тэксту-разва-жання, як адлюстроувае прычынна-вынiковыя сэнсавыя сувязi i не павь нен быць дэкларатыуным. Таму пры ацэньваннi адказу улiчваецца i адзна-чаецца, цi прывёу навучэнец прыклады сам альбо па патрабаванню настаунка (выкладчыка).
Пры пабудове тлумачэнняу да узноуленых ц iнiцыятыуна падабраных прыкладау можа патрабавацца iх фармальна-граматычная, зместававая i камун катыуная характарыстыка; трансфармацыя, што атэстуецца як л нгв стычны м н -эксперымент, а таксама супастауленне (з вылучэннем агульнага адрознага).

З акрэсленага вын кае, што для асэнсавання вартасцей недахопау адказу мае важнасць яго структура. Кал прымаць, што у дэальным вусным адказе ёсць частка тэарэтычная (а менав^а, дэфiнiтыуная - азначэнне; характарызавальная - пералк прымет; прадпiсальная - правша - i г д.), тюстраты1уная i аналiтычная, то па наяунасц гэтых трох частак вылучаюцца наступныя 4 тыпы адказау навучэнцау [1, с. 78]:
1) адказы, у ягах ёсць усе 3 частк;
адказы, у якiх маюцца тольк тэарэтычная палажэннi, але няма н прыкладау, н х тлумачэння;
адказы, у ягах маюцца тэарэтычныя палажэннi i прыклады, але няма тлумачэння апошн х;
адказы, у ягах замест поуных тэарэтычных палажэнняу прыводзяц-ца прыклады (з тлумачэннем альбо без iх тлумачэння).

«Эфект выцiскання» абагульненай фармулёукi пры1кладам^ рэдука-ванасць тэоры дазваляе дыягнаставаць недастатковы узровень разв цця абстрактна-тэарэтычнага мыслення навучэнца, што, бясспрэчна, патрабуе уваг настаун ка.
У ходзе эксперыментальнага даследавання 63 лшгвютымны1х адказау навучэнцау старэйшага юнацкага узросту на лiнгвiстычную (функцыяналь-на-стылiстычную) тэму мы вылучылi наступныя недахопы, асаблiва тыпо-выя для дадзенай групы тэкстау:
Адсутнасць прыкладау. Неабходнай з'яуляецца рэгулярная праца па самастойнаму падбiранню прыкладау да прапанаваных тэарэтычных палажэнняу.
Парушэнне навуковай дакладнасц характарыстык: У навуковым стылi непажадана ужыванне пабочных слоу; Мастацкi стыль ужываецца у лiтаратурных творах, падручнiках, часопiсах.
Парушэнн дакладнасцi могуць прыводзiць да звужэння нейкх прымет, уласцiвых аб'ектам вучэбнага разгляду. Напрыклад, адзначаецца такая мэта публщыюты1чны1х тэкстау, як данесц пэуную iнфармацыю да слухача даступна. На самой справе форма i адрасат публщыютымнага выказван-ня могуць вар' равацца (яно можа успрымацца чытачом, гледачом).

3. Празмерная катэгарычнасць сцверджанняу, якая бывае распаусюд-
жанай праявай згаданай вышэй недакладнасц: У мастацкiм стылi нiколi
не будзе тэрм нау; Памяншальныя суф ксы надаюць словам дабрыню, пры-
гажосць (могуць таксама перадаваць ран чную характарыстыку з'явы);
Выкарыстанне пэунага стылю залежыць ад асобы; Сродкi публiцыстычна-
га стылю пав нны змяшчаць як мастацк я элементы, так навуковыя. Пажа-
дана, каб навучэнцы практы1кавалюя у вытраулены неапрауданай катэга-рычнасцi фрагментау, тэматычна адпаведных вучэбнаму матэрыялу для засваення. Для гэтага пажадана падабраць тэматычную групу слоу i сло-вазлучэнняу тыпу звычайна, як прав ла, пераважна, у большай частцы, шшы1м разам, у асобных выпадках, зрэдку i да т. п. i прадставiць выказваннi, у якiя патрэбна уставщь нейкi сэнсаваабумоулены паказчык характарыс-тык ступен тыповасц з'явы.
Парушэнне лагiчнай аднароднасцi пры пералку асаблiвасцей з'яу: Сфера ужывання публiцыстычнага стылю даволi шырокая: тэлебачанне, радыё, СМ1, часопiсы i газеты ...(трэц з прыведзеных аднародных элемен-тау уключае у свой склад усе астатн я); Для мастацкага стылю характэрны мастацк я сродк , тропы, эп тэты (наз раецца таксама сумяшчэнне аб'ёмау аднародных элементау: кожны з папярэднх уключае у сабе наступны). Мэ-тазгодна прапаноуваць заданн на вызначэнне выпрауленне памылак у аналагавых кантэкстах.

Граматычная неунфкаванасць элементау у аднародных пераль ках: Характэрны^ рысамi стылю з'яуляюцца: 1) вялкая колькасць эттэ-тау; 2) выкарыстоуваюцца аднародныя сказы!;... Форма элементау павшна быць аднолькавая (колькасць, выкарыстанне). У якасц практыкавання матываваным будзе падбор да прапанаваных элементау адпаведнiкау з патрэбнымi граматымным прыметамi, напрыклад, адцягненых назоунiкау (распаусюджана - распаусюджанасць, ужываюцца - ужыванне).

Такiя структурныя недахопы, як адсутнасць увядзення адрасата у агульны нарыс камунiкатыунай задумы далейшага тэксту (не вядзецца ня-кага азнаямлення з тэмай, задачам^ планам выказвання) i адсутнасць падагульненняу, высновы з выкладзенага матэрыялу. У дадзенай сувяз навучэнцам перспектыуна прапаноуваць даканструяваць пачатковы зак-лючны кампаненты адказу на названую тэму. Пры гэтым план можа пада-вацца у выглядзе праблемных пытанняу, што паляпшае разуменне структуры тэксту.
Адзначаныя недахопы дэманструюць асобныя неабходныя кiрункi у працы над развiццём культуры вуснага лшгвютымнага адказу.
Вусны адказ - найбольш элементарны з тэкстау навуковага стылю, як я ствараюцца вучням , праца над м з'яуляецца прататыпнай для да-лейшага развщця навуковага маулення навучэнцау: гэта першы крок у ста-науленнi iнфармацыйна-камунiкатыуных уменняу вербальнай апрацоук навуковых звестак. Навучанне адказу можа быць плённым ад дзiцячага да старэйшага юнацкага узросту, бо спрыяе развiццю асноуных псiхiчных фун-кцый: увагi (ажыццяуляецца менавiта адвольная канцэнтрацыя увагi свя-домым намаганнем), Ытэлекту, памяцi, маулення. Пры гэтым развiваюцца уменн працы з нфармацыяй (здабываць, дыферэнцыраваць, нтэграваць, структураваць, канкрэтызаваць, парауноуваць, класфкаваць, сiстэматы-заваць, перафразоуваць i г д.).

Адказ павшен у любым выпадку быць зразумелым для слухачоу. Ад-сюль вын кае, што складаныя тэрм ны у м неабходна суправаджаць тлума-чэннем, асаблiва калi яны выходзяць за межы асноунага праграмнага матэрыялу. Задача адказу - забяспечыць вытлумачанасць звестак, у яго мэ-тавую устаноуку уваходз ць дыдактычная функцыя (упэун ць у сапрауднасц разважанняу, замацаваць i упарадкаваць веды слухачоу). Працэнт засваення матэрыялу аудыторыяй звычайна знiжаецца, калi адказ - нiшто iншае за просты пераказ старонк падручн ка ц даведн ка. Таму яшчэ раз падк-рэ^м, што вусны адказ неабавязкова павшен насць поунасцю рэпрадуктыуны характар. Вучэбную каштоунасць маюць уласная апрацоука матэры-ялу, паглыбленне яго аналiзу, зварот да новых, самастойна асэнсаваных характарыстык.

Литаратура:

1. Ладыженская Т. А. Устная речь как средство и предмет обучения. - 2-е изд., перераб. - М.: Флинта. Наука, 1998. - 136 с.

 

Внимание!

Внимание! Все материалы, размещенные на сайте, выпущены в печатной форме и защищены законодательством об авторском праве Республики Беларусь. Полнотекстовое использование (перепечатка) материалов сайта допускается только с согласия издателя (ЧУП "Паркус плюс"), цитирование в научных целях допускается без согласия, но при обязательном указании автора статьи и источника цитирования.


Проверить аттестат

На правах рекламы