Главная Публикации «Личность-слово-социум» – 2006 ПСИХОЛОГИЯ ЛИТЕРАТУРЫ ПРАБЛЕМЫ СКЛАДАННЯ НЯМЕЦКА-БЕЛАРУСКАГА ТЭРМ1НАЛАГ1ЧНАГА СЛОУН1КА

Любецкая К.
Беларуск дзяржауны ун'иверс'итэт

ПРАБЛЕМЫ СКЛАДАННЯ

НЯМЕЦКА-БЕЛАРУСКАГА ТЭРМ1НАЛАГ1ЧНАГА СЛОУН1КА

Беларуска- i ншамоуная лекс каграф i чная практыка вызначаецца сваёй ас iметрычнасцю: пераважная большасць даведн i кау - гэта слоун ira i, дзе ролю перакладной выконвае руская мова. Дзейнасць па складанн лекс -каграф i чных творау з уключэннем Ышы1х моу актыв i завалася у канцы ХХ ст., калi значна вырасла ц i кавасць да вывучэння замежных моу, веданне ягах з'яв тася i стотным пры выездах у розныя кра i ны, для ажыццяулення шы-рогах кантактау з Ышы1м i народам i, для авалодання прафеаяй, службовых мэт i увогуле стала неабходным атрыбутам адукаванага чалавека. Лекскаг-раф i чная дзейнасць канца ХХ ст. ск i равана на стварэнне новых у жанрава-тыталагчныгх адноснах слоун кау з порогам залучэннем моунага матэрыя-лу заходнееурапейск i х моу. У гэты ж час разгортваецца праца па падрых-тоуцы камп'ютэрных перакладных даведн кау, баз дадзеных i нават Корпуса беларускай мовы.
У хутк i м часе плануецца падрыхтоука камп'ютэрнай верс i i зводнага нямецка-беларускага даведн i ка - новага у беларускай лекс каграф i i вопыта слоун i ка, у як i м будуць зведзены усе перакладныя лекс i каграф i чныя крын цы з уключэннем нямецкага беларускага лекс чнага матэрыялу. Па-пярэдне створаныя лекс коны - часам маладаступныя крын цы (частка х невядомая нават спецытлютам) i не могуць задавол i ць цяперашн iя патрэ-бы перакладчыкау з нямецкай мовы, студэнтау адпаведнай спецыяльнасц i i шы1рок я колы карыстальн i кау, як i м прыходз i цца сутыкацца з нямецк i м i тэкстам або вусным выказванням . Ун версальны слоун к, фактычна, змо-жа замян i ць любы з ранейшых даведн кау. Вын i кам распрацоук зводнага лексi кону з'яв щца картатэка нямецкiх лексем i iх беларускiх адпаведн i кау. Мэта слоун i ка - даць не тлумачэнн i , а рэальныя пераклады, прыдатныя для непасрэднага выкарыстання. Асноуныя задачы пры гэтым бачацца а) у аб'яднанн i рэестрау ус iх ранейшых лекс конау i б) максi мальнай прэзента-цы i усх выпрацаваных беларускiх адпаведн i кау.

Зводны характар слоун ка дазвол ць лёгка даступна аперыраваць наяуным матэрыялам. Аб'яднаная база зможа служыць зыходнай асно-вай для далейшага удасканалення распрацоук нямецка-беларускага слоу-н i ка сярэдняга памеру. Асабл i ва адчувальная патрэба у так iм даведн iку для перакладчыкау, як i я вымушаны звяртацца у большасц i выпадкау да т. зв. двайнога перакладу: карыстацца нямецка-руск м руска-беларуск м слоу-н кам . Зразумела, што пры гэтым страчваюцца пэуныя адценн ва ужы-ванн i слова, мова перакладу н iвел iруецца, губляецца аутарская стылёвая адметнасць i г д. Падрыхтоуку такога слоун i ка можна л iчыць дауно наспе-лай задачай.

На першым этапе была праведзена поуная нвентарызацыя ап сан-не ус х лекс каграф чных даведн кау з уключэннем лекс чнага матэрыялу нямецкай i беларускай моу. Паводле нашых падл i кау, агульная колькасць створанага у гэтай гал Ые на працягу ХХ i ХХ1 стст. складае 64 паз i цы i. У яе склад уваходзяць двух- i шматмоуныя лекс iкаrраф i чныя матэрыялы: слоунiкi, якiя выйшлi асобным выданнем ц i был i падрыхтаваны да друку; слоунш-размоунш, слоунiчкi для запамiнання пры вышучэны мовы, як i я дадавал i -ся да падручнкау; слоунiкавыя матэрыялы, апублiкаваныя у перыядыч-ным друку; перакладныя падборкi слоу i выразау для разумення мастацка-га тэксту; спiсы слоу, прыведзеныя у якасц i дадаткау да навуковых прац i манаrрафiй.
Атрыманыя вын к служаць падставай для правядзення наступнага этапа работы - стварэнне камп'ютэрнага варыянта зводнага нямецка-бе-ларускага слоун ка.

У склад ун iверсальнаrа даведн ка плануецца уключэнне ус iх папярэдн iх слоун i кавых матэрыялау рознага характару: агульнаужывальнай, тэрм i на-лагчнай лекс М, размоуных, прастамоуных, устарэлых слоу i r. д. Пры пад-рыхтоуцы ус iх нямецка-беларускiх лекс i конау у Хх ст. iх аутары к iравал i ся крытэрыем ужывальнасц i (частотнасц i) той або i ншай лекс i чнай адз i нк i, таму, верагодна, зводны даведн к будзе задавальняць найвастрэйшыя прак-тычныя патрэбы пры перакладзе разнастайных тэкстау з нямецкай на бе-ларускую мову. Аб'ём слоун i ка складзе каля 12000 найбольш ужывальных адз нак. Пакольк пры стварэнн зводнай базы будзе ул чана храналаг чная ф i ксацыя лексем у слоун iках, карыстальн к зможа ацан щь, накольк тыпо-вым было беларускае слова для таго або ншага перыяду.

<Для большасц нямецк х лексем прапануецца некальк варыянтау перакладу пры дапамозе с нон мау бл зказначных слоу. Шырок набор сi нан iм iчных адпаведн i кау зроб щь слоун к прыдатным для перакладу л ггаратуры! рознай стыл i стычнай прыналежнасц i. Пры гэтым не став i цца задача абмежавацца тольк нармаванай лекс кай. Арыентацыя на прынцып уключэння ус iх наяуных моуных экв iвалентау, у тым л i ку арха i змау, аргатыз-мау, вульгарызмау пад. зроб ць магчымым найбольш дакладную перада-чу семантык рэестравага слова выключыць магчымасць згубы ужо вызна-чанай iнфармацы i . Пакольк i пераважная большасць лекс i конау была ство-рана для спрашчэння кантакту, то у перакладной частцы прэзентаваны беларуск я адпаведн к , што валодал высокай ужывальнасцю перадавал найбольш пашыранае у моуным узусе значэнне. Варта адзначыць, што уста-ноука на адлюстраванне найбольш ужывальнага значэння у мауленн , не заусёды адпавядала наяунай норме у мове. Прынятыя скарачэнн i для на-звау слоун кау пры кожным слове дапамогуць арыентавацца у распаусюд-жанасц , тыповасц , нарматыунасц перакладной адз нк .

Хоць разв ццё нямецка-беларускай лекс каграф чнай практык у пер-шай палове ХХ ст. было выкл кана выключна практычным запатрабаван-ням , перакладныя крын цы мел утыл тарны характар, а таксама пера-важна н i зк i тэарэтычны узровень лекс iкаграф i чнай апрацоук i, у тагачасных слоун i кавых крын i цах назапашаны значныя практычныя напрацоук, ц i ка-выя i каштоуныя для выкарыстання i у сучаснай перакладчыцкай практы-цы. Характэрным для нямецка-беларускай лекс каграф чнай практык другой паловы Хх ст. з'яуляецца тое, што, у адрозненне ад папярэдняга перыяду, змяняецца якасць апрацоуга слоун кавы1х крын щ: укладанне лекс iконау грунтуецца на значных тэарэтычных i практычных лекс i каграф i чных дасяг-неннях. Варта падкрэсл i ць пры гэтым, што складальн i к i лексi конау, як прав iла, арыентуюцца на i снуючы вопыт слоун i кавай спадчыны (пераважна рускамоунай). Вызначальным у гэтай сувяз i з'яуляецца той факт, што у знач-най колькасц i выпадкау распрацаваныя лекс i коны шматмоуныя.
Будова слоун i ка плануецца на фармальнай (алфав ^най) аснове. Сiстэматызацыя лекага у перакладных даведнiках па алфав i це з'яуляецца зручнай для хуткага адшуквання патрэбнага слова або рознага характару каротгах даведак пра яго. Тага прынцып забяспечвае аднатыпную будову слоункавага артыкула як асобнай поунай i закончанай даведкi пра слова.
Нарматыуна-арфаграф i чныя нормы, адлюстраваныя у нямецка-бе-ларуск х лекс конах, прадугледжваецца захаваць у зводным даведн ку, напрыклад, выбар шрыфту. Акрамя к i рыл i цы, у перакладных слоуыках вы-карыстана i лацiнка. Пры гэтым аутары даведнiкау iмкнулiся прыстасаваць польска-чэшскую графiку для перадачы спецы^чны1х беларускiх рыс. Так, мяккасць зычнага перад наступным мяккiм перададзена праз напюанне значка (г1) над л^арай (ifcci), гук у (нескладовы) абазначаны лiтарай й, для перадачы гукау [ж], [ч], [ш] уведзены лiтары п, и, гь. Выбар шрыфту для беларускай частк лексiконау ХХ ст. быу абумоулены тымi працэсамi, што адбышалюя у самой гiсторыi беларускай мовы на момант стварэння давед-н i ка.
Пашпартызацыя слова (шэраг граматычных паказальн i кау), як вядо-ма, з'яуляецца указаннем на парадыгму слова. Сукупнасць граматычных памет, адлюстраваных у перакладных лекс i конах ХХ ст., пры гэтым зале-жыць ад тыпу даведн ка: у слоун ках метадычнай нак раванасц лшгвютымная i нфармацыя пра слова ускладняецца у адпаведнасц i з этапам вывучэння мовы, у тэрмшаграф iчных даведн i ках i размоун i ках грама-тычныя характарыстыкi слоу наогул не дадзены. Паколькi аб'ём i набор граматычных характарыстык лексем вызначаецца у залежнасц i ад жанра-вай прыналежнасц i перакладнога даведн i ка, то у межах зводнага лекс i кону i нфармацыя такога кшталту не з'яуляецца абавязковай.

Адносна распрацоук стыл стычнага параметра варта адзначыць, што яго наяунасць уласц i ва слоушкам другой паловы ХХ ст., а у даведн i ках першай паловы ХХ ст. падобныя звестк i пры уваходнай або перакладной адз нцы прапушчаны. Разам з тым уключэнне памет, як я адлюстроува-юць эмацытнальна-экспрэауную афарбаванасць лексем, iх функцыя-нальна-прафесiйную прыналежнасць, уяуляецца абавязковым i не пав i н-на быць згублена, пакольк дзякуючы стыл стычнай характарыстыцы чы-тач атрымоувае каштоуную i нфармацыю аб валентнасных асабл i васцях слова. Менав iта пагэтаму у межах зводнага лексi кону плануецца указанне на спецыф i ку таго або iншага слоун i ка шляхам залучэння яго абрэв iятур-най назвы, што у гэтым выпадку будзе служыць сродкам размежавання значэнняу.

Асабл вую увагу неабходна звярнуць на аман м ю, мнагазначнасць варыянтнасць слоу. Усе аб'ектыуна складаныя выпадкi аман i м i i i мнагаз-начнасц i прадугледжваецца размежаваць шляхам падачы у асобных слоу-н кавы1х артыкулах або пры дапамозе л i чбавых паказальн i кау. З глыбокай увагай варта пастав i цца да ф ксацы! i разнастайных варыянтау слоу (вары-янтам i будуць трактавацца разыходжанн i у нац i ску, фанемным, марфем-ным складзе i у родзе). Распрацаваная с стэма умоунай падачы варыянтау разл i чана на адлюстраванне розных рашэнняу усiх слоун i кау: паметы каля назвы слоун ка, абазначэнне назвы слоун ка светлым шрыфтам.
Дэталёвае знаёмства са слоун кам, канкрэтная праца з яго матэ-рыялам дазволi ць без папярэдняга звароту да раней укладзеных перакладных даведн i кау атрымаць матэрыял больш чым за 100 гадоу. Мяркуецца, што гэты лекс кон дапаможа адразу стварыць цэласны ма-люнак пра разнастайныя рашэнн перакладу нямецк х слоу на беларус-кую мову. Зводны слоун i к - гэта не проста аб'яднанне перакладных экв-i валентау, заф i ксаваных у слоунi ках; але каштоуны матэрыял, як i у кам-пактнай i нагляднай форме дазваляе паказаць г сторыю беларускiх слоу i дынамi ку лекс i чных змен. Мяркуецца, што слоун к можа быць карыс-ным пры вырашэннi адбору лекс i чнага матэрыялу пры распрацоуцы нямецка-беларускага слоун ка.

 

Внимание!

Внимание! Все материалы, размещенные на сайте, выпущены в печатной форме и защищены законодательством об авторском праве Республики Беларусь. Полнотекстовое использование (перепечатка) материалов сайта допускается только с согласия издателя (ЧУП "Паркус плюс"), цитирование в научных целях допускается без согласия, но при обязательном указании автора статьи и источника цитирования.


Проверить аттестат

На правах рекламы

Продажа автомобилей газ соболь.