Навасельцава И.И.
Беларуск дзяржауны эканам1чны университэт

ВЫСЛОУИ У МОВЕ ПАЭЗИИ Н1ЛА Г1ЛЕВ1ЧА

Паэт пачынаецца са слова, з адчування слова як сродку выказаць сябе i свае аднос i ны да навакольнага свету. Выдатным рэпрэзентатарам творчага ген ю свайго народа з'яуляецца Н л Г лев ч, грамадзянская паз -цыя якога - яскравы прыклад сапрауднага патрыятызму, маральна-этыч-ных i духоуных вартасцей Асобы, Паэта, як i на працягу усёй творчасц i «сам сабой, без гвалту i прымусу, выб iрау матыу i ноту брау», н i кол i не дазваляу сабе «узняцца над болем Бацькаушчыны любай», бо яго «с лы крын ца -родны край Беларус i», «багацце усё - у слове», а родная мова - «светач -на вяк ». Верны свайму крэда, паэт песняй сваёй «для трапнага удару твар зла праясняу», i сёння шчыруе, каб «у нашых душах так i не змагл i усмерц iць мовы зернетк жывыя», каб «н i ва узышла для слова - свянцонага хлеба душы». Слова для паэта - сродак выяулення уласнага светабачання, сродак, што дае магчымасць чытачу усвядом ць сваё этн чнае «я» у агуль-насусветнай супольнасц людзей.

Паэз iя Н та Плев iча - гэта « паэз i я сувязей, супярэчнасцей, спалучэнняу, судакрананняу. I шырэй - той гармон i i , без якой немагчыма уяв iць сап-рауднае мастацтва. Гармон i i Часу i Прасторы, Прыроды i Космасу, Розуму i Пачуцця, Нацыянальнага i Агульначалавечага» [8, 150]. Выхад да ф та-софск i х абагульненняу на аснове вельм i канкрэтных зямных турбот - адна з характэрных рыс творчасц i паэта, як i «даверл i ва i шчыра дзел i цца з чыта-чом тольк i тым, што яму вельм i дорага i важна» [1, 237], таму «як н i пра каго Ышага з беларускiх паэтау пра Нта Гiлев iча можна сказаць, што яго паэз i я - паэз i я на кожны дзень, у якой ф тасоф i я так бл i зка змыкаецца з марал-лю, урэшце, з парадай, а таму станов цца нейкай дамашняй, па-асабл ваму цёплай чалавечнай» [7, 79].
Адметнае месца у творчасц i Нта Г тев i ча займаюць выслоу i , што з'яуляюцца яскравым в i н i кам i мкнення паэта да рамантычна-фальклор-ных, маральна-ф iласофск iх абагульненняу, зн iтавання iндыв щуальна-ау-тарскага светауспрымання са шматвяковым вопытам народнага мыслен-ня.

Выслоуе - агульная назва для ус iх в i дау трапных выказванняу (афа-рызмау, макс i м, сентэнцый, апафегмау), як i я нясуць глыбокую, жыццёва важную, лаri чна закончаную думку. Па сваёй моунай прыродзе - гэта свое-асабл ва семантычна граматычна аформленыя выказванн , як прав ла, стыл i стычна вытанчанай высокамастацкай формы. Падзел выслоуяу на в щы адносны, бо адно i тое ж выслоуе можна разглядаць i як сентэнцыю, i як макс iму, i як крылаты выраз, i г д. Афарыстычнасць думк i, rлыбокi ф та-софск змест зн iтаваныя у творах Нта Глев i ча з выразнай слоунай фор-май, бо « афарыстычнасць - гэта мастацтва думга -слова» [9, 61]. Пад пяром майстра слова агульнавядомая думка часам па-новаму адкрывае схаваны у ёй неадназначны сэнс набывае незвычайную вобразнасць, вастрыню.

Сярод выслоуяу паэта сустракаюцца вял к я, але вельм гарман ч-ныя, па с i нтакс i чным аб'ёме выказванн i (Мы - тройчы дзец i у вечным кру-зе: / Мы - дзец i роднае сям'^ / I - дзец i Мац i -Беларусi, / I - дзец i Матухны-Зямл i.../ I усе мы разам у адказе / За гэты вечны круг жыцця [4, 99]), i сц i слыя (Дайсц i да Беларус i [5, 134]), што сведчыць аб дасканалым валоданн i паэ-там багатым i i разнастайнымi стыл i стычным i сродкам i мовы, як i я i даюць магчымасць ствараць адметныя па с те эстэтычнага уздзеяння творы.

Выслоу Н ла Г лев ча вылучаюцца жанрава-в давай разнастайнасцю. Гэта i сентэнцы i : Эга i зм - чалавечных душ i ржа [3, 303]; Тым самым лечац-ца, чым i калечацца. / Бо у зле дабро ёсць, а у дабры ёсць зло! [6, 309]; Хто творам i у памяц i жыць застаецца, / А хто у анекдотах - героем прыгод [6, 195]; Людз i на жыццё глядзяць па-рознаму: / Адз i н - праз сэрца, а друг i -праз пуп [6, 326]; Простыя i сц Ыы1 часам так цяжка даюцца: / Покуль адоле-еш - слёз руча Ыы1 пральюцца [3, 361]; Хто хлеб дае чужым сабакам - / Свае забрэшуць на таго [4, 162]; У дабраты, мае сябры, пав i нны быць i к i пцюры! [6, 109]; Найлепшы яблык - самы смачны / I самы спелы - есць св i ння! [4, 112]; Мы часта у спёку ходз iм пауз крын щу, / Але ц i часта п'ём з крын Щы1 той? [3, 24]; Добра жыць i памяццю пакут...[5, 191]; Убоства духу л i чым мы багац-цем, / А боск i дар пускаем за пятак [5, 34]; Раз ёсць начное неба у зорах, / То, значыць, ёсць i зарапад! [4, 171], i макс мы: Страчаюць смерць арлы у палёце, / А хто сл i згуе м i ж куп'я - / Той там i кончыць: у балоце [6, 203]; Не варта мастаку спускацца да ку-ка-рэ-ку! [3, 9]; Тады чалавек не старэе у жыцц i, / Кал i раунадушнасц i у i м не знайсц i [3, 130]; Чым дагарэць у пустацвеце - / Лепш не узысц i i не цв i сц i [4, 151], i апафегмы: Гаварыце з чалаве-кам, покуль ён м iж вас, жывы [3, 357]; Не шукайце ж прауды - рады у тых, / У каго тапырацца к i шэн i! [6, 218]; i крылатыя выразы: Песню бярыце з сабою! [3, 88]; На свеце лепшага кутка няма, / Чым той куток, дзе мац i нарад-з та [3, 224]; Мы узыш^ не з насення, што ветрам занесена [3, 236]; Каб н щзе i н i кол i у в iхурах пажарау Жыццё не ум i рала! [3, 430]; Род звядзецца, кал маг л не шанаваць [4, 73].

Кожнае з выслоуяу Н ла Г лев ча - узор адпаведнай разнав днасц афарыстычнага жанру, сапраудны слоуны шэдэур. Нiл Гiлев i ч «увабрау у сябе увесь агромн i сты - сацыяльны, маральны, пс i халаг i чны - змест свай-го часу, перажыу яго асаб ста, зраб у яго сва м духоуным набыткам» [2, 3], таму семантыка мудраслоуяу паэта «часцей за усё вар' iруе « адвечныя пы-танн » аб сц не справядл васц , дзяржауным ладзе, вайне м ры, працы, шчасц няшчасц , жыцц смерц , самаудасканаленн чалавека, хуткаплын-ным i зменл i вым часе» [10, 75]. У сваёй большасц i выслоу i паэта складаюц-ца з дзвюх частак: канкрэтнай думк i заключэння. Акс iяматычнасць семан-тыкi выслоуяу выражаецца у формах: папярэджання (Пакрыудз i ш прыроду
людзей пакараеш [3, 234]; Раз не маеш сам намеру стаць гаспадаром - / Знойдзеш, знойдзеш на вячэру костку пад сталом [5, 70]; Кал i мы спадчыны бацькоу пачнём цурацца - / То можна у памяц i вякоу без iмен i застацца [3, 235]), парады i закл iку (Кал i табе, пясняр, патрэбны урок i - / Дык вось адз i н: старайся гэтак пець, / Каб дом свой родны песням i сагрэць - / Тады пачуе iх i свет шырок i! [3, 36]; Запомн i - гэта варта знаць: / У пушчы птах лясны лятае н i зам, / Каб крылле аб сук i не паламаць [3, 340], параунання (Няма на свеце горшае брыды, / Як здрадн i к-вырадак i адшчапенец, - / Што даражэй свой хлеб сабачы цэн ць / За родны край, дзе спяць яго дзяды [3, 342]; Сапраудны гумар - як гасц Ынасць, / У iм асновай - дабрыня [4, 67]), алего-ры i (Горш за славу Герастрата - / Недасягальнае пхнуць нагой [5, 49]; Не стацца юдам - гэта ужо нямала [5, 65]), метафары (Рыфмы збываюцца ц i не збываюцца, / Ззяюць i гаснуць, але не зб iваюцца [5, 59]; Сумленне рвец-ца увысь, да сонца, / А подласць - шчэрыцца у нары [5, 75]), наз iрання (Так i закон жыцця - даваць урок i / Усё часцей i балючэй штораз [5, 43]; Дзе душа з душой не у згодзе - / Шмат дзей н кчэмны1х i пустых [5, 28]; Сэрца чалаве-чае не можа жыць у вечнай весялосц i. / Не ные тольк i сэрца бессардэчнае, / Счарсцвелае ад зайздрасц злосц [3, 174]; Станов цца безабароннай / Душа без голасу зямл i сваёй [3, 300]; Так i закон прыроды, мац i: / I у i м ёсць сэнсу глыб Ыя: / Раней, чым першы смех дз щяц i, / Ты доуга чуеш плач штод-ня [4, 94]), сцверджання (Пакуль паэты будуць пець - / Не быць Радз i ме безыменнай, / Зямл i бацькоу - не анямець! [3, 240]; Хлусня аб прауду спа-тыкнецца [6, 223]; I усё ж мы дойдзем, дойдзем мы да Беларус i [5, 137]; Н i што так ад смерц i народ не ратуе, / Як да роднае мовы святая любоу [5, 156]), суджэння (Там, дзе даверу поунага няма, / Зл щь у адну дзве прауды немагчыма [5, 324]; Для многх - праудаю сягоння ёсць прауда рабства [5, 140]; Лепш, кал i у айчынным кажуху / Чужой гадоул i завядуцца блох i. / Блыха

i так i сяк блыха, вядома, / Але чужую лепш прымаюць дома [5, 196]; Нялёгка - мерай чалавечай / Караць в i ну, хоць i патрэбна [3, 183]; Аг i дны спеу заусёды - спеу фальшывы. / Прыродзе не вядомы гэтк i грэх [3, 240]), своеасабл i вых прав iл жыцця (Каб жыццё у пустую не пралахаць, / Кожны мусi ць нейк храм свой мець, / Дзе не хочацца н i гаварыць, н i пець - / Тольк моучк, безгалоса плакаць [3, 346]; Мову кожны пав Ыен у сэрцы пранесц i / Праз жыццё да канца - па смяротны парог! [5, 156]; Душу, як швэдар, не зацыраваць, / Душу ад мол i трэба ратаваць [6, 92]; Народ - не зборышча, не гурт. / Ён мус щь мець - Ыакш заг Ые! - / Усведамлення цвёрды грунт [4, 162]; Трэба мець, каб чуцца шчасным, / Што шанаваць, чым даражыць [4, 80]).
Пры дапамозе тагах граматычных формау i сродкау выяулення, як за-гадны лад дзеяслова, ступен параунання прыметн кау прыслоуяу, выкл чн к часц цы, выказаная паэтам думка набывае асабл вую вобраз-насць, эмацыянальнасць, ацэначнасць i пераканаучасць. Паэт аддае пе-равагу ужыванню дзеясловау другой асобы загаднага ладу нф н тывау (Бяры натхненне у народзе - / Там, дзе не выбераш яго! [3, 85]; Не ступай у чужыя сляды на бацькоускай зямл запаветнай! [5, 98]; Тварыць штодзён-на, апантана - / Для чалавека значыць - жыць! [4, 131]), што тлумачыцца абагульняючым сэнсам выслоуяу. Сярод назоун i кау паэтам часцей выка-рыстоуваюцца абстрактныя.

Градацыя прымет, паказаная Н там Плев i чам у выслоуях, узмацняец-ца пры дапамозе розных формау вышэйшай i найвышэйшай ступеней параунання прыметн кау: Раднейшага няма н iчога у свеце, / Як хлеб i музыка, як музыка i хлеб! [3, 247]; Для ус iх i кожнага - на свеце / Найпрыгажэйшы родны край! [4, 78]. Часта у выслоуях паэта сустракаецца простая форма вышэйшай ступен i параунання прыметн iкау, утвораная пры дапамозе суф кса -ш: Лепш не дажыць, чым тое знаць, / Што горш за смерць самую [5, 71]. Ужывае паэт i складаныя формы вышэйшай ступен i параунання, утвораныя шляхам далу-чэння да прыметн ка прыслоуя больш: Н чога больш аг днага не знаю, / Чым атлусцелы з роскашы паэт! [6, 210]. Выкарыстанне Н там Г тев i чам нязмен-ных формау вышэйшай ступен i параунання прыметн iкау з суф ксам -ей (-эй), што л iчыцца адх теннем ад л ггаратурнай мовы, абумоулена рыфмай i рытм-i кай верша: М тей, чым гуга роднай мовы - / На свеце радасц i няма [5, 73]. Да вышэйшай ступен i параунання прыслоуяу паэт часам далучае словы за усё, як я надаюць адценне самай высокай якасц : Страшней за усё, як робяцца пустыням i / Палетга плодныя людской душы [3, 239]. Характэрныя для выказ-ванняу Н та Глев iча экспрэсiуныя i эмацыянальныя выкл iчн irai О, Ой: О, кольга можа нам жанчына / Сказаць у песн i - пра сябе!. . [4, 178]; Ой, не дз iва, скажу вам, не дз iва, не дз iва, / Кал i песняю песень у сэрцы Радз i ма [3, 310]. Сярод часц ц частотнасцю вылучаецца узмацняльная часц ца нават выдзяляль-на-абмежавальная часц i ца тольк i: Часам нават i балючы удар / Мы прыма-ем не як пакаранне, / Не як помсту лёсу, а як дар [3, 338]; Тольк i не блытайце цацку з душой! / Цацкаць душу - небяспечна. / Сцацкаеш цацку - замен ш другой, / А сцацкау душу - то навечна [6, 25].

Выслоу Н ла Г лев ча - сведчанне яго ген ю, адлюстраванне аутарска-га светабачання, яны нясуць у сабе святло паэтавай духоунасц i, з надзвычай-най трапнасцю выказваюць сутнасць давол i складаных з'яу, некаторыя з iх стал i « крылатым i», невядомыя раней шырокаму колу чытачоу дзякуючы глы-бокаму сэнсава-эмацыянальнаму напауненню i дасканаласц i формы, безу-моуна, валодаюць патэнцыяльнай «крылатасцю», з'яуляюцца крын цай уз-багачэння л гтаратурнай мовы змястоуным i i арыгнальным i паэтычным i формулам мудрасц . Глыбока нтэлектуальнае, пран кл ва мудрае, дасц пнае, прароцкае слова Н та Г тев i ча знайшло i знойдзе шчыры водгук у душы кожнага, бо Слова Паэта - «трывожны iмпульс розуму i сэрца».
Зб iранне, вывучэнне i выданне выслоуяу лепшых майстроу беларус-кага слова сёння з'яуляецца адной з неадкладных у нашай ф талог i задач, вырашэнне якой дазвол ць не тольк папоун ць вел зарную скарбн цу на-роднай словатворчай культуры, але дапаможа с стэматызаваць, даць ад-назначную клас ф кацыю усёй моунай беларускай дыяматык .

Литаратура:

  1. Бураукн Г. Пара справаздач Полымя, 1969. № 10.
  2. Вярцнск А. 1мем Веры, Любови Надзе Культура, 2001. №38.
  3. Глевч Н. Выбраныя творы у 2-х т. Вершы i паэмы. Т. 1. — Мн., 1981. — 462 с.
  4. Плевч Н. Выбраныя творы у 2-х т. Вершы i паэмы. Т. 2. — Мн., 1991. — 470 с.
  5. Плевч Н. Збор творау. Вершы iпаэмы 1993 — 1999. Т. 3. — Мн., 2001. — 350 с.
  6. Плевч Н. Збор творау. Сатыра i гумар 1948 — 2003. Т. 4. — Мн., 2003. — 344 с.
  7. Каваленка В. Дакрананне душой — У кн.:Жывое аблчча дзён:Лт. -крыт. арт. — Мн., 1979. — 234с.
    Ламека Л. Радок чысцн свтальнай Маладосць, 1991. № 9. — С. 144 —152.
  8. Мiхневiч А. Афарызмы  Беларуская мова: Энцыклапедыя.  Пад рэд. А. Я. Мiхневiча. — Мн., 1994. — 655 с.
  9. Федоренко Н., Сокольская Л. Афористика. — М., 1990. — 240 с.


 

Внимание!

Внимание! Все материалы, размещенные на сайте, выпущены в печатной форме и защищены законодательством об авторском праве Республики Беларусь. Полнотекстовое использование (перепечатка) материалов сайта допускается только с согласия издателя (ЧУП "Паркус плюс"), цитирование в научных целях допускается без согласия, но при обязательном указании автора статьи и источника цитирования.


Проверить аттестат

На правах рекламы