Главная Публикации «Личность-слово-социум» – 2006 ПСИХОЛОГИЯ ЛИТЕРАТУРЫ ПАЛЕАГРАФ1ЧНЫЯ АСАБЛ1ВАСЦ1 РУКАП1СНЫХ ПОМН1КАУ СТАРАБЕЛАРУСКАГА П1СЬМЕНСТВА 16 СТАГОДДЗЯ (НА МАТЭРЫЯЛЕ «АРЫСТОЦЕЛЕВЫХ ВАРОТ»)

Перавалава Н. Ю.
1нтытут мовазнауства НАН Беларуси

ПАЛЕАГРАФ1ЧНЫЯ АСАБЛ1ВАСЦ1 РУКАП1СНЫХ ПОМН1КАУ СТАРАБЕЛАРУСКАГА П1СЬМЕНСТВА 16 СТАГОДДЗЯ (НА МАТЭРЫЯЛЕ «АРЫСТОЦЕЛЕВЫХ ВАРОТ»)

Рукап i с «Арыстоцелевых варот» у наш час захоуваецца у Нацыяналь-най б i бл iятэцы Беларус i у аддзеле рэдкай кн ir i, рукап i сау i старадрукау. Гэта былы сп i с В тенскай публ i чнай б i бл i ятэкi № 222 першай паловы 1б ст.
Акрамя В тенскага спi са № 222 вядомы яшчэ i наступныя: сп i с № 723 Маскоускай С i надальнай б i бл i ятэк; № 626 пачатку 18 ст. i № 750 17 ст. Румянцаускага музея; № 359 17 ст. i № 724 1640 г. Маскоускай С i надальнай б i бл i ятэк i; Ki еускi сп i с (без нумара) i два скарапi сныя зборн i кi 17 i 18 стст. з калекцы i Н. С. Ц iханравава, як i я ат сау Г. Георг еускi: «172. Сборник, писан скорописью XVIII в., в 4-ку, на 107 лл. ; содержит: 1. Аристотелевы врата, 144 лл. 2. Лечебник, без начала и конца, 45-107 лл. » i «547. Сборник, писан скорописью XVII века, в 4-ку, на 399 лл. ; содержит:! Тайная тайных Аристотеля, 1-170 лл. 2. Персонник, 174-192 лл. 3. Лечебник, 193-399 лл. На обороте 192 л. запись: «Писана 153 г Октября в 29».

Усяго у В тенск м сп се № 222 89 нумараваных i сп саных л i стоу, пры-чым няма н i пачатку, н i канца. Пашацыт л i стоу зроблена, в щаць, прыклад-на у наш час (мяркуючы па почырку). Хутчэй за усё л i сты рукап i су был i пра-нумараваны тады, кал i помн к трап i у у Нацыянальную б i бл i ятэку Беларусi. Лл. 3, 11, 19, 27, 35, 43, 51, 59, 67, 81, 89 пранумараваны пасярэдз i не ун iзе адпаведна: в, г, д, e, s, z, и> f,в'> ri. Згодна з традыцыям i старажытнага п i сьма, гэтыя л iтары, ужытыя у л i чбавым значэнн i, нап i саны пад ц ^лам i.

Вокладка рукап су драуляная, абцягнута скурай, зламана па верты-кал i . На адвароце вокладк i ёсць пазнейшы запi с 1607 г пра тое, што кн i га была набыта у Яраша Каспаров i ча Лядз Ыскага нейга м Рыгорам i ахвяруец-ца Дзевяткоускай царкве. Рукап i с напi саны на паперы аднаго гатунку, да-вол i тоустай, жаутаватай, месцамi шараватай. Шмат л i стоу пацярпела ад в льгац . Амаль на кожным л сце сустракаюцца плямы ад воску. На лл. 20,
22, 24, 26, 28, 31, 32, 34-38, 43, 45, 46, 49, 54, 56-58, 61, 63, 65-67, 69, 70, 73,
76-80, 82, 83, 85, 88 трапляецца вадзяны знак падобны на надзвычай уп-рыгожаную лггару С. На лл. 19 адв. -20, 78 i 81 змешчаны табл i цы для ва-ражбы, намаляваныя амаль поунасцю к наварру. На лл. 67 адв. -70 на палях намаляваны знага Задыяка, пра як i я щзе размова у тэксце. Амаль на кожным л i сце сустракаюцца надп i сы на палях, большасць з ягах маюць на мэце яшчэ больш сгараваць увагу чытачоу на тое, пра што гаворыцца у той ц i ншай главе, аднак трапляюцца разважанн чытачоу, нап саныя у боль-шасц лац нкай.

Разглядаючы палеаграф iчныя асабл i васц i анал i зуемага помн i ка ста-рабеларускага п i сьменства, асноуную увагу мэтазгодна звярнуць на анал iз тэхн irai п i сьма, спосабы i прыёмы нап i сання асобных л ггар i iх спалучэнняу, на выкарыстанне розных граф iчных сродкау пры афармленн i тэксту.
Рукап i с нап i саны паууставам, часам трапляюцца скарапi сныя на-п санн . Почырк адной рук , роуны, сярэдн па вел чын , акуратны давол прыгожы. Чарн iла карычневае, ужываецца к i навар для нап i сання i н i цы-яльных л ^ар i пачатковых фраз.
З радковых знакау сустракаюцца кропкi i коск, як i я не займаюць дак-ладнага лаг чна абгрунтаванага месца у сказе. Хутчэй за усё гэтыя знак прыпынку ужывал i ся у тых месцах, дзе быу перапынак у мауленн i, але часцей за усё яны расстаулял i ся абсалютна адвольна. З надрадковых знакау адзначым наступныя.

Знак s (паерык) став i цца над групамi зычных на месцы ъ, ь: им же дос'тлнеши ис'пол'неЫА дшев9ного и телес9ного (1), п"рирожен1е его с9к"лонено в к'рЦМини' чер9нЦ'ю и чер'ленйо (23), л которою ре4 тлишь неп"риятелА Своего не клжи е# (60 адв.). Знак \\ (падвоеная варыя) ужываецца як замяшчальн ira пэунай л iтары, у асноуным замяшчае л iтару и (васьмярычнае) i к: слд\\ его подле севЕ (5 адв.), не оувид*шь по них жлдного оуфеплешл рлсклзи и"\ыслл твоего (11 адв.), школо тевЕ люд\\ урлврыи и вЕрныи (18 адв.), зрл\\ их ворзт» (34). Тольк i аднойчы знак s (паерык) сустрэуся у якасц i замяшчальн i ка л i тары и: л х7о ро^фсл тоя пллнеты (62 адв.).Сустракаюцца знага нац i ску акут i варыя, аднак дакладнай лог i к i у iх пастаноуцы няма.
Адной з палеаграф i чных асабл iвасцей з'яуляюцца ап i ск i у тэксце: при-сыллли вы (пав iнна было быць нап юана бы) до теве (16 адв.), иже шни з дом^ Холотл (холопа) (72), посфлвил оу" и (в) месте нлвышше" (8), врлвдою (прлв-дою) шврлзиетсА спрлведливость (7), шврести истинноу (н не пав iнна пад-войвацца) легко (20 адв.). У апошн iм прыкладзе падваенне л ^ары1 н у в i навальным склоне адз i ночнага л i ку жаночага роду назоун i ка истинл адбыло-ся па аналог i i з формам i поуных прыметн i кау тыпу злконныи, предреченныи, истиннлго.
Зваротная часц iца с# часта аддзяляецца ад дзеясловау часц щай бы: печллил вы с# днь и ночь (10 адв.). Аднак (напэуна па аналог i з бы) аднойчы сустрэлася нап санне, кал часц ца же раздзяляе назоун к: козеи же рог стоит нл полжнофьнои стрлне (61 адв.).

З мэтай эканомi i месца i згодна з традыцыямi старажытнага пi сьма шырока выкарыстоуваецца скарочанае нап санне слоу. Анал з рукап су паказау, што скарачэнне ажыццяуляецца некальк м спосабам . Традыцый-ным для пауустаунога п сьма спосабам скарачэння слоу з'яуляецца пропуск галосных без вынасу i х над радком. У так i х выпадках словы пакрыва-юцца ц тлай ц каморай. Так прыём скарачэння найперш характэрны для слоу рэл i г iйнага ужытку i для тых, як i я часта сустракаюцца у б i блейск i х тэк-стах. У аднос шах да «Арыстоцелевых варот» шматл iкiя скарачэнн i пад ц плай ц i каморай вышэйназваных класау слоу гавораць пра царкоунаславянск уплыу на граф ку помн ка: душ" рлдны" и урлвры" (1 адв.), прлвдою послл вгь прорци чстн1и (7), се ес тлиницл вжья? (20), дуовны" оучини поллтж шсовнЦк> (60), мдрость ц,рскл# р#ди корень мдрости свЕское (60), злнже члкь единъ ворзо длсть с# подмолвити (5 адв.), №кретоу ^лрисел мдрлго (1) [*у тэксце ц гтла i камора стаяць над падкрэсленымi словам i ].

Шырока ужывальны так прыём скарачэння п сьма, як нап санне л тар над радком. Прыём вынасу некаторых л iтар над радком практыкавауся у помн i ках ад глыбокай старажытнасц i. У пауустауным пi сьме прыёмы ска-рачэння слоу шляхам пропуску асобных л iтар i пакрыцця слоу ц iтлай ц i каморай i вынасу асобных л гтар над радком ужывал i ся надзвычай шырока. У мэтах эканом месца паскарэння п сьма вынас л тар ажыццяуляуся без скарачэння слоу. У анал i зуемым помн i ку над радком выносяцца у асноуным л гтары!, ягая абазначаюць зычны гук: оустроенъ велики" ромлсо" (1), вырыто нл клмени языко" еллиньскьГ (7), соуди иу соудо" прлведны" (15 адв.), потлгно^ кровъ доврйо к ни" (46), вуод#т в ниу пллнефы яко же в до"еу лшрь-скиу (64). Як паказваюць прыклады, скарачэнне слова часта адбываецца за кошт вынасу над радком канцавой л тары, якая абазначае зычны гук. Аднак выносяцца зычныя у паз цы пасля галоснага перад наступным зычным: чсто^и кождого слово" довры" (15 адв.), пшеницл толченл# и влренл#

(28), wHd зажгласл теплотою жело^ковою (56), wmh глоукокш и в'кка толстыи (34). Вынас галосных над радком - нехарактэрны пры-ём скарачэння п i сьма для «Арыстоцелевых варот» як i увогуле для стара-жытнай граф i к i. Вынасныя галосныя сустрэл i ся тольк пяць разоу: пос"-палъ (19), коли пьюфь ег стерши со дв* по^це (59 адв.), правдою посла кгъ прорци чсфнш (7), преидох его мдростью (1), пенезь наколшт ГО сек* (13).
Самым пашыраным прыёмам скарачэння слоу з мэтай эканом i i мес-ца у радку з'яуляюцца вынасныя склады. У анал i зуемым помн iку выносяц-ца пачатковыя, склады у сярэдз iне слова, канцавыя склады: а хто оуведавъ ciio вефь таинйс» ГОкрыефь не^стоины" (1 адв.), налепшии црь подокенъ юрло!/-(3 адв.), александръ, водис# з наменши" враго" свои* (5), а не к@ди ГО тых гдогпь" (6), времени докрого (7), а надо вси" во премдрости численои (10), выкеривоина Хракра и докровидна (13), а ^мы его козеирогь и водолеи (61 адв.). Як в щаць з прыкладау, часта прыёмы скарачэння слоу камб i нуюцца.

Так i прыём скарачэння слоу як пропуск асобных л iтар ц i складоу не з'яуляецца характэрным для «Арыстоцелевых варот». Аднак у словах правитель i зкиратель двойчы адзначаны пропуск л ггар е i л: чтокы не кыл править фвой велми кЬл (11), кыл кы тот зькирать фвой искоусе" (13 адв.).
У старажытных тэкстах быу пашыраны i такi прыём скарачэння слоу, як вынас складоу пад радок. Кал вынас складоу над радком надзвычай пашыраны у анал iзуемым помн i ку, то вынас склада пад радок заф ксаваны! тольга аднойчы: а в*даи же лекари хот#т (46). Таксама аднойчы сустрэлася надзвычай ц iкавае нап iсанне, кал i пад радок было вынесена слова. Тут хутчэй за усё п i сец прапусц i у слова i вырашыу зраб щь устауку пры дапамозе знака +: наидеть на него + лихо7" разкое" (72). +много
У «Арыстоцелевых варотах», як i у Ышыгх помн iках п i сьменства таго часу, выносяцца над радком амаль усе л тары, як я абазначаюць зычныя гук .
Так м чынам, разгледжаныя палеаграф iчныя асабл iвасц i сведчаць аб тым, што перап счык «Арыстоцелевых варот» прытрымл i вауся традыцый старабеларускага п i сьменства таго часу, што став щь гэты твор у шэраг Ышыгх помн кау 16 стагоддзя.

 

Внимание!

Внимание! Все материалы, размещенные на сайте, выпущены в печатной форме и защищены законодательством об авторском праве Республики Беларусь. Полнотекстовое использование (перепечатка) материалов сайта допускается только с согласия издателя (ЧУП "Паркус плюс"), цитирование в научных целях допускается без согласия, но при обязательном указании автора статьи и источника цитирования.


Проверить аттестат

На правах рекламы