Главная Публикации «Личность-слово-социум» – 2006 ПСИХОЛОГИЯ ЛИТЕРАТУРЫ КАНКРЭТНА-Г1СТАРЫЧНЫ ХАРАКТАР 1НТЭРПРЭТАЦЫ1 Л1ТАРАТУРНЫХ ТВОРАУ

Ксялёва Л. Г.
Инстытут лтаратуры Мя Янк Купалы НАН Беларус

КАНКРЭТНА-Г1СТАРЫЧНЫ ХАРАКТАР 1НТЭРПРЭТАЦЫ1 Л1ТАРАТУРНЫХ ТВОРАУ

У апошн i я дзесяц i годдз i у л ^аратуразнаустве аднав тася ц i кавасць да г старычных аспектау даследавання. Гэтая тэндэнцыя закранула i рэ-цэптыуную эстэтыку. Так, адз1н з найбуйнейшых прадстаункоу гэтага га рунку Х. Р Яус менавгга у вяртанн да г1старызму бачыу выйсце з крыз1су, у ягам, на яго думку, апынулася лггаратуразнауства у 70-я гг. ХХ ст. У прыватнасц1, рэ-цэпцыя, успрыняцце тэксту чытачом ц1 слухачом (асноуны прадмет даследавання рэцэптыунай эстэтыш), заусёды мае канкрэтна-г1старычны харак-тар. Паводле Х. Р. Яуса, кожны i нтэрпрэтатар тэксту «скажае» гэты тэкст, i спецыф1ка такiх « скажэнняу » абумоулена гiстарычна.
У сваёй праграмнай працы «Гiсторыя лiтаратуры як правакацыя» Х. Р. Яус фармулюе неабходнасць двух «гарызонтау » даследавання лгтаратуры! -унутрылiтаратурнага гарызонту i пстарыннага. Гэтая неабходнасць вынiкае з двухбаковага характару дачыненняу «тэкст - чытач»: з аднаго боку, юнуе уздзе-янне тэксту, абумоуленае яго мастацкiмi вартасцямi, а з i ншага - рэцэпцыя чытача, абумоуленая гiстарычнымi варункам i, у ягах яна адбываецца.

Беларуская гумарыстыка Х1Х - пачатку ХХ ст. - адз Ы з тых л ^аратурных феноменау, на прыкладзе як iх найбольш яскрава прасочваецца канкрэт-на-г i старычны характар рэцэпцы i . Шматгадовая традыцыя Ытэрпрэтацы! i многiх гумарыстычных тэкстау згаданага перыяду як сацыяльнай сатыры патрабуе самай п льнай уваг .
Дазвольце нагадаць, пра што канкрэтна щзе гаворка: «...У сувяз i з тым, што новыя укра i нская i беларуская л ггаратуры! толькi пачынал i ся i i м, уласна, не было яшчэ чаго высмейваць у л ггаратуры!, гумар i сатыра укра i н-скай беларускай «Эне д» нак роувал ся на антычалавечыя праявы сацыяльнага жыщця...Твор жа пры гэтым станов i цца не тольк1 высмейваннем багоу, але i мастацкай з'явай, накi раванай увогуле супраць сацыяльнага гвалту, пачварнасц i яго праяу...», «Ап i санне выгляду шляхты у «Панск i м iгрышчы», паказ яе параз пызму i раскошы набудуць больш выразны сацы-яльны сэнс, кал i мець на увазе не толькi тое, што паэт яе зн i шчальна выс-мейвае. Аутар, у той жа час, падкрэсл iвае, што увесь гэты знешн i «бляск» куплены працай даведзеных да галечы народных мас вёскi...», «Пi нская шляхта выступае у п'есе як с iмвал векавой адсталасц i i кансерватызму, як i я непазбежна нараджаюць атмасферу дэспатызму, сляпога падпарадкаван-ня i самавольства... Аднак у « П нскай шляхце» яна (праблема « каставай абмежаванасц шляхты») не стала вядучай, а асвятлялася паралельна з асноунай iдэйна-эстэтычнай праблемай - выкрыццём параз iтызму i пра-дажнасц i чыноуных п'явак - царскага чыноун iцтва як асноунай пал пычнай апоры рускага цары1зму...» i г д., i да т. п.

Гэтыя вы1тры1мк з л ^аратуразнаучых прац савецкага перыяду выбра-ныя науздагад. Раб i ць спасылк i на канкрэтныя выданн i i аутарау у дадзе-ным выпадку немэтазгодна: перад нам i не суб'ектыуныя меркаванн i асоб-ных навукоуцау, а адз i ная агульнапрынятая абсалютна бясспрэчная i нтэр-прэтацыя гумарыстык i Х1Х - пачатку ХХ ст. на пэуным г i старычным этапе.
З пункту гледжання мног iх сучасных л гтаратуразнаучыгх канцэпцый, гэт-кая нтэрпрэтацыя н чым не горшая не лепшая за любую ншую. Сёння навука пра л^аратуру зыходзiць з устаноукi на множнасць магчымых тлу-мачэнняу кожнага тэксту. I усё ж дзеля абмежавання штэрпрэтацышнай анархii робяцца спробы увесцi хаця б нейкiя лапчна абгрунтаваныя крытэрыi. I галоуны з iх коратка фармулюецца наступным чынам: тэкст можа азначаць абсалютна усё, акрамя таго, чаго ён азначаць ыяк не можа. I ц не з'яуляецца i нтэрпрэтацыя беларускай гумарыютыш згаданага перыяду як сацыяльнай сатыры якраз такiм выпадкам?

З Ышага боку - цi Ытэрпрэтацыт гэта увогуле? Цi не ёсць гэткага кштал-ту тлумачальныя мантуляцыи тым, што называецца не i нтэрпрэтацыяй, а «выкарыстаннем тэксту»? У дадзеным выпадку гэты тэрмiн можна ужы-ваць у самым непасрэдным сэнсе: тэкст прымушаюць служыць просталшейнай iлюстрацыяй да пэуных iдэалагiчных догмау, гвалтоуна пад-ганяюць яго пад канкрэтны стандарт, абавязваюць яго выконваць вызна-чаную пазалiтаратурную функцыю (у прыватнасцi, выяуляць незадаволе-насць п i сьменн i кау Х|Х ст. тагачасным сацыяльным ладам).
Аднак, напэуна, любая i нтэрпрэтацыя у той цi Ышай ступенi з'яуляецца « выкарыстаннем» тэксту. I тое, што аднаму падаецца i нтэрпрэтацыйнай бесцырымоннасцю, шшы1 назаве вынаходл iвасцю, а паталапчная аднаба-ковасць цалкам можа быць ухваленая як лапчная паслядоунасць.
Такм чынам, iгнараваць традыцыю разгляду гумарыютыт ХIХ - пачатку ХХ ст. як сатыры (тым больш - такую працяглую) ыяк не выпадае. Больш за тое - у пэуным сэнсе гэтая традыцыя нават мае самастойную культурную каштоунасць, напрыклад, з пункту гледжання рэцэптыунай эстэтыш. Рэцэптыуныя даследаванн i ск iраваны на разуменне тэксту праз сукупнасць яго пэуных г старычных i нтэрпрэтацый. Любая i нтэрпрэтацыя паказвае, як структура тэксту уваходзi ць ва узаемадачыненнi з л^аратурны^ нормамi, абумоуленымi канкрэтнай пстарыннай эпохай, нормамi, носьбiтам якiх з'яуляецца рэцы1тент (у нашым выпадку - савецга лiтаратуразнауца).
Рэканструкцыя сацыякультурнага кантэксту гэткай нтэрпрэтацы не патрабуе асабл iвых намаганняу - гэта не такая далёкая даун i на, да таго ж большасць з нас пражыла менав гта у гэтым кантэксце значную частку улас-нага жыцця.

Але сёння сацыякультурны кантэкст быццам бы змян i уся (прынамс i, так прынята л i чыць). А вось i нтэрпрэтацыя беларускай гумарыютыш Х1Х -пачатку ХХ ст. засталася ранейшай (пры знаёмстве з мног м i даследаван-ням складаецца менав та такое уражанне).
1ншым словам i , разгляд гумарыютыш згаданага перыяду як сатыры набыу усе рысы так званай канан i чнай i нтэрпрэтацы i - найбольш устойл i -вай, звыклай i, што называецца, праверанай часам. Парадокс тут заключа-ецца у тым, што канан завана самая непрымальная, найменш верагодная верс я - нтэрпрэтацыя, якой гэтыя тэксты супрац уляюцца л таральна кожным сва м радком.

Як люб i ць паутараць У. Эка, кожны тэкст - «гэта гультаяваты механ i зм, як i патрабуе, каб чытач выконвау частку працы за яго» [2, с. 9]. Але i чытач, у сваю чаргу, механ iзм не надта рупл iвы. Кал i пад рукой ёсць гатовая i нтэрпрэтацыя тэксту ц i хаця б i нтэрпрэтацыйная схема, у 99 выпадках са l0o чытач ёю задавол i цца i пал i чыць сваю частку працы выкананай.
Акрамя усяго i ншага, i нтэрпрэтацыя гумарыстыкi у новай беларускай л ^аратуры! як сацыяльнай сатыры - выдатная iлюстрацыя да дактрыны канвенцыянал i зму, якая зыходз i ць з таго, што любое Ыдыв щуальнае успры-манне - гэта тольга вытворная ад сукупнага комплексу поглядау, ад « калек-тыуных ведау» пэунай iнтэрпрэтатыунай супольнасц i. З аднаго боку, прына-лежнасць да гэтай супольнасц абмяжоувае ндыв дуальнае сэнсаутварэн-не, навязваючы рэцып i енту пэуны набор i нтэрпрэтацыйных магчымасцяу, з i ншага ж боку - засцерагае ад бязмежнага суб'ектыв i зму.

Разв i ваючы гэтую думку, адзначым, што у дзяржавах з моцнай адзшай афiцыйнай iдэалогiяй (пал^ыннай цi, напрыклад, рэлiгiйнай) зазвычай можна вылучыць дамiнантную (каб не сказаць агульнаабавязковую) штэрпрэтацымную мадэль, якая аргаычна выцякае з гэтай iдэалогii. У на-шым выпадку ад савецкага лгтаратуразнауцы! патрабавалася адшукаць у кожным тэксце папярэдых эпох элементы сацыяльнай кры1тыш, сведчаннi незадаволенасцi i пратэсту супраць колшняга ладу. 1нтэрпрэтацыйны алга-рытм быу гранiчна просты: тэксты, у якiя шляхам больш ц менш адвольных манiпуляцый удавалася «учытаць» вышэйзгаданыя сэнсы, залiчвалiся да скарбау сусветнай лiтаратуры; астатнiя тэксты аб'яулялюя нiзкамастацкiмi i iгнаравалi ся. У рамках гэтай штэрпрэтацышнай мадэлi савецкi лiтаратуразнауца мог адпаведна сваiм талентам i здольнасцям дэманстра-ваць большую ц меншую гнуткасць думга, нестандартнасць мыслення, све-жасць погляду, але вымсц за вызначаныя межы яму было вельмi цяжка.

Але як я ж пазатэкставыя крытэры могуць выкарыстоувацца дзеля ацэнк адэкватнасцi i дапушчальнасцi той ц iншай i нтэрпрэтацыi пэунага твора? Нярэдка у якасц i гэткага крытэрыю прапануецца браць пад увагу тое, накольк i iнтэрпрэтацыя адпавядае аутарскай задуме. Акадэм i чнае л гта-ратуразнауства заусёды надавала нтэнцыям п сьменн ка выключнае зна-чэнне. Але i сярод прадстаун iкоу нетрадыцыйных к i рункау сустракаюцца прых тьн i к i гэткага падыходу.
Зазвычай даследчыкам даводз i цца рэканструяваць аутарскую задуму на падставе вывучэння чарнав коу, нататкау нш. Аднак чарнавыя матэры-ялы гэтак жа, як i любыя i ншыя тэксты, падлягаюць усё той жа i нтэрпрэтацы i, якая усё гэтак жа залежыць ад асобы iнтэрпрэтатара, сацыякультурна-га кантэксту i г д. Наурад ц i у якасц i крытэрыю дапушчальнасц i iнтэрпрэта-цы i мэтазгодна выкарыстоуваць штосьц i, што само па сабе з'яуляецца нтэрпрэтацыяй , адпаведна, вымагае сва х уласных крытэрыяу дапушчаль-насц i. (1ншае пытанне - а ц i ёсць увогуле на свеце што-небудзь абсалютна аб'ектыунае, цалкам пазбауленае прадузятасц ?)

Давол i распаусюджаная з'ява - спробы аутара постфактум растлума-чыць сэнс свайго закончанага , як прав ла, ужо выдадзенага твора. Здава-лася б, няма н чога больш лаг чнага, чым разглядаць менав та гэтую верс ю як найбольш поуную слушную (кал не адз на магчымую) нтэрпрэтацыю тэксту. Аднак, в даць, аутар не заусёды здольны адэкватна растлумачыць уласны твор. А часам ён можа нават свядома Ытэрпрэтаваць свой твор са скажэнням i - напрыклад, каб абм i нуць цэнзуру. I асабл iва гэта датычыцца беларускай л таратуры, умовы снавання якой на працягу практычна усёй г сторы был так я, што аутарам хутчэй даводз лася маскавацца замятаць сляды, чым шчыра i грунтоуна тлумачыць, што i чаму яны хацел i сказаць.
На думку некаторых даследчыкау (у прыватнасц i, М. Рыфатэра), най-больш слушную i нтэрпрэтацыю тэксту можна атрымаць не у вын iку анал i зу нтэнцый аутара, а на падставе рэканструкцы успрымання твора першым чытачам i, бо « л i нгв i стычны код» сучасн i кау макс iмальна набл iжаны да коду тэксту. Зазвычай такая рэканструкцыя (так званае «першапачатковае» зна-чэнне тэксту) ажыццяуляецца на падставе першых рэцэнз i й на твор, кры-тычных водгукау i да т. п. На жаль, гэтк падыход да беларускай л ^аратуры! вызначанага перыяду, асабл i ва Х1Х ст., не выкарыстальны з прычыны ад-сутнасц i дастатковага аб'ёму зыходных крытычных матэрыялау.

Аднак, нягледзячы на недахоп непасрэдных сведчанняу, можна пасп-рабаваць рэканструяваць i нтэрпрэтацыю тэксту першым i чытачам i на пад-ставе ускосных доказау. У гэткай якасц , на маю думку, можа выступаць, напрыклад, факт бесперашкоднага з'яулення таго ц i i ншага твора у друку у часы цэнзуры. Скажам, публ i кацыя паэмы В. Рав i нскага «Эне i да навыва-рат» у пецярбургск iм часопi се « Маяк» у 1845 г сведчыць, што сучасн i кам гэты твор не здавауся сацыяльнай сатырай.
Акрамя даследавання разнастайных, часам нават супрацьлеглых маг-чымасцяу нтэрпрэтацы кам чнай л таратуры рэцэптыуны падыход дазва-ляе пастав ць паспрабаваць вырашыць яшчэ адну ц кавую праблему -вызначыць, ц i з'яуляецца той ц i i ншы канкрэтны тэкст увогуле кам i чным. На першы погляд здаецца, што гэта не складае н i якай цяжкасц i. Аднак чым болей часу праходз i ць ад стварэння тэксту да яго рэцэпцы i, тым цяжэй адэкватна ацан i ць твор. Наконт мног iх старажытных тэкстау мы проста ведаем, што яны кам чныя (гэта, умоуна кажучы, больш-менш доказна абг-рунтавана пакаленням i аутарытэтных даследчыкау), i у нашых магчымас-цях верыць, што так гэта ёсць, прымаць гэткую нтэрпрэтацыю, хаця нават усм iхнуцца над старонкам i такога тэксту - гэта ужо не у нашых магчымасцях.

Аднак гэтая праблема не абмяжоуваецца дауняй лiтаратурай. Для шэрагу беларусгах творау зусм нядауняга часу - Х1Х - пачатку Хх ст. - вышэй-прыведзенае пытанне не страчвае сваёй вастрын i. Шмат у чым праблема-тычнасць адэкватнага успрымання л гтаратуры! XIX - пачатку ХХ ст. абумоул-i ваецца тагачасным узроунем распрацаванасц i беларускай л гтаратурнай мовы (асабл i ва гэта тычыцца першай часткi згаданага перыяду). У гэтым сэнсе надзвычай паказальная г сторыя з перакладам В. Дун i ным-Марц i н-кев iчам «Пана Тадэвуша» на беларускую мову. Сучасн кам i гэтая праца была успрынятая як травесц i я - у асноуным з прычыны тагачаснай « рэпутацы i» беларускай мовы. У зборн ку гi сторыка-л ^аратурны1х матэрыялау « Пачы-нальн к » прыведзеныя дзве рэцэнз на пераклад - адна нап сана праз два гады пасля першага выдання беларускамоунай верс «Пана Тадэвуша», другая - праз 28. Гэта надзвычай каштоуныя рэцэптыуныя дакументы, на падставе як х мы можам рэканструяваць успрыманне тэксту сучасн -кам . Абодва рэцэнзенты, накольк можна зразумець, л чаць, што перад м не зус м пераклад, а хутчэй травесц я. Першы з х, М. Акялайц с, п ша пра гэта так: «Бачым, так i м чынам, тое ж абл i чча, паставу, прыгажосць i зухава-тасць Пана Тадэвуша, тольк замест панскага убрання упрыгожваюць яго беларуская св ^ка i лыкавыя лапц i. Аж сэрца радуецца у нас, сялян, кал i чытаем гэтую кн iжку» [1, с. 139]. Друг i рэцэнзент, адзначыушы, што у цэлым пераклад выкананы «цудоуна па-майстэрску», тым не менш зауважае: «Такi м чынам, Марц i нкев i ч зраб i у, што было можна. Што ж з таго, кал i пры чытанн i гэтага твора увесь час здаецца, што гэта нейкая жартоуная травес-тацыя. Шчыра кажучы, выглядае гэта карыкатурай, i нельга не успомн i ць той рус i нскай пры1казк: «Куды тоб i Грыцю - до патыны!»« [1, с. 166-167]. Значыцца, кал i б мы вырашыл i iнтэрпрэтаваць пераклад В. Дун iна-Марц iн-кев ча з ул кам «першапачатковага значэння» тэксту, якое, як было паказа-на вышэй, рэканструюецца на падставе разумення твора сучасн i кам i, - то у беларускай л гтаратуры! Х|Х ст. стала б на адну травесц i ю больш.
Такiм чынам, можна зраб i ць выснову, што пазатэкставыя крытэрыi часам дапамагаюць ацан i ць адэкватнасць i нтэрпрэтацы i , але выкарысто-уваць iх трэба разважлiва i абмяжоувацца толькi iмi, бадай, не варта.

Литаратура:

  1. ПанынальнЫ. З гюторыка-л'таратурныхматэрыялау Х1Хст. Мн., 2003.
  2. Эко У. Шесть прогулок в литературных лесах. СПб., 2002.

 

Внимание!

Внимание! Все материалы, размещенные на сайте, выпущены в печатной форме и защищены законодательством об авторском праве Республики Беларусь. Полнотекстовое использование (перепечатка) материалов сайта допускается только с согласия издателя (ЧУП "Паркус плюс"), цитирование в научных целях допускается без согласия, но при обязательном указании автора статьи и источника цитирования.


Проверить аттестат

На правах рекламы