Главная Публикации «Личность-слово-социум» – 2006 ПЕРЕВОД В КОНТЕКСТЕ МЕЖКУЛЬТУРНОЙ КОММУНИКАЦИИ СЭНСАВЫЯ ТРАНСФАРМАЦЫ1 У ПЕРАКЛАДАХ ВЕРШАУ РЫГОРА БАРАДУЛ1НА НА РУСКУЮ МОВУ

Остапчук Е. М.
Институт языкознания имени Якуба Колоса НАН Беларуси

СЭНСАВЫЯ ТРАНСФАРМАЦЫ1 У ПЕРАКЛАДАХ ВЕРШАУ РЫГОРА БАРАДУЛ1НА НА РУСКУЮ МОВУ

Рыгор Барадул i н - адз i н з найбольш выдатных майстрау верша. Яго творчасць вылучаецца не тольк глыбок м унутраным зместам, але бага-тым i , разнастайным i мастацк i мi вобразам i , вытанчанай словатворчас-цю. «У беларускай паэз i i Рыгор Барадул i н - самабытная i арыг i нальная ндыв дуальнасць па с ле мастацкага дару па значнасц нап санага. Яго-ная творчасць адметна перш за усё народным светаадчуваннем, багац-цем асацыятыуна-метафарычнай выяуленчай пал тры, эмацыянальна-стыл стычнай разнастайнасцю. Арган чнае спалучэнне м фалаг чнай фальклорнай паэтык , ём стая разняволеная словатворчасць, «густая» метафарычнасць выяв m i лад мыслення i мастацк i пс iхалагi зм барадул i н-скай творчасц i» [1, 3].

Складаная арган зацыя барадул нскага радка, багатае сэнсавае на-пауненне ягоных вершау прыцягваюць i увагу перакладчыкау. На рускай мове выдадзены зборн i к i паэз i i «Целиноград» (1961), «Аист на крыше» (1966), «Небо твоих очей» (1976), «Озеро у горизонта» (1979), «Праздник пчелы» (1980), «Поэма признания» (1982), «Каждый четвертый» (1984), «Кошки в лукошке» (1985), «Белая яблоня грома» (1989) у перакладзе Н. Ki сл ка, I. Шклярэускага, Ф. Еф iмава, В. Тараса, I. Бурсава, Я. Хелемскага, Г. Артханава.
Пераклад вершау - праца вельмi складаная i адказная. Задача пе-ракладчыка, перш за усё, - у захаванн i унутранага зместу, сэнсавай напоуненасц i, стыл i стычнай афарбоук верша. Па словах Я. I. Рэцкера, «задача перакладчыка - перадаць сродкам i i ншай мовы цэласна i дакладна змест арытнала пры захаванн i яго стыл i стычных i экспрэс iуных асабл iвасцей...-Пераклад пав нен перадаваць не тольк тое, што выражана арыг налам, але i так, як гэта выражана у i м» [8, 10].
Пры перакладзе вершаваных радкоу трансфармацы рознага роду непазбежныя, бо «неабходнасць захавання вершаванага размеру, рыф-мы i рыфмоук i не дазваляе захаваць мног я лексемы» [7, 57]. Сэнсавая насычанасць вершау Рыгора Барадул iна часта выражана складаным i слоу-ным i вобразам i , як i я цяжка паддаюцца перадачы сродкамi i ншай мовы. Перакладчык у большасц выпадкау мкнуцца знайсц адпаведныя моу-ныя адз нк для захавання семантык стыл стык верша. Напрыклад: «Па-зелянел i 1кры у кон i ка, Пакуль скакау Ля м iкрафон i ка. Але хап та й салаую, Пакуль давау ён 1нтэрв'ю» (1нтэрв'ю) [2, 238]. - «Кузнечик Зеленей газончика Стал, Поплясав у микрофончика. Досталось всласть И соловью, Пока давал он Интервью» [6, 94]. «Спусцяцца н i зка успам i нау аблок i, Дн i мала-дыя на момант вернуцца. Зноуку тайфунам насунуцца бровы, Борт затраш-чыць - грукне хваля шалёная... Салёныя дровьы.. Сляз i на салёная» (Дзед i мора) [2, 127]. - «Прошлое снова надвинется тучами, Молодость молнией вспыхнет в памяти. Брови сойдутся, как штормы приморские, Грохнет с размаху волна разъяренная... Соленые доски. Слезы соленые» [5, 155]. Нягледзячы на некаторыя замены барадул i нск i х вобразау, паняц i йная сут-насць вершаваных радкоу у рускм варыянце захоуваецца.

Але у некаторых выпадках перакладчыкi не знаходзяць сэнсава ад-паведных руск iх лексем, што прыводз i ць да скажэння аутарскага зместу твора. Так, у вершы « Мая мова» вобразны выраз « мова маёй мац i» перак-ладзены спалучэннем «колыбельная песня моя»; радк пра мову, «Што мне, як i мя уласнае, бл i зкая i знаёмая, Што па жылах ма iх цячэ i сонным Сажом i Нёманам» [2, 103] замяняюцца у руск i м тэксце неадпаведным i увогуле незразумелым сказам аб тым, што «... скоро при встрече - Таращиться немо нам, Будто Нёман и Нямунас Будут единственно - Неманом» [3, 144]. Грубы руск выраз Таращиться немо нам нават стыл стычна не адпавядае агульнай танальнасц верша, не кажучы ужо аб сэнсавай яго недарэчнасц .
Словы «Але не згаджуся, што родныя мовы луской Был на рыб не чалавецтва, Якая у вечнасць плыве ак янам вечнасц » перакладаюцца наступным чынам: «Но не верю тому, что родные реченья лузгой Отвеются от семян человечества, Что прорастают в вечности», што пры захаванн i агульнага зместу тэксту вядзе да замены барадул нскага арыг нальнага вобраза давол традыцыйным.

Паэтычны, зам лаваны вобраз слова, «. дзе кожны гук Азяблай с н цай ц нькае», перадаецца звычайным выразам «живое слово»; апошн я радк верша таксама перакладзены не зус м адпаведна: «Кал i мова мая Ул i ецца у агульны людск акян - Пацячэ у iм, стрыманая, Цёплым Гальфстрымам. I будзе мне сэрца грэць Кожным ашчаджаным словам, Бо, як жыта, спрад-вечная Беларуская мова!»- «Когда слово мое Вольется в людской океан, Оно на себя примет Роль ручейка в Гольфстриме, - И будет мне сердце греть, Возрождаемое снова и снова, Мое вековечное белорусское слово!» Па-першае, выраз на себя примет роль. мае адценне аф цыйнасц , па-другое, з азначэння « возрождаемое снова и снова» вын кае, што беларус-кае слова пам iрае, а яго зноу i зноу аднауляюць, а не «ашчаджаюць», як у арыг нале. Барадул нскае параунанне мовы з жытам (якое асацы руецца з жыццём, вечнасцю) у перакладзе апушчана, што сведчыць аб неашчад-жальнасц перакладчыка да барадул нскага слова.

У ф тасофск iм вершы «Лёс» л i рычны герой, якога лёс прынёс прада-ваць на базар «I, як пеуня, трымае пад пахай», прос i ць: «Лёсе мой, Па-цярп i, прашу: Не збауляй цану, Патаргуйся. Не мяне, дык маю душу, Можа, у вырай пакл чуць гус i» [3, 97]. У руск i м тэксце гэтым радкам адпавядаюць наступныя: «Судьба моя, Не сбавляй цены! Петуха продаёшь - не клушу. Может дикие гуси Родной стороны Возьмут с собой мою душу» [4, 5]. Перак-ладчык зус iм мяняе сэнс верша: арыт нальнае параунанне I, як пеуня, тры-мае пад пахай ён трансфармуе у самога пеуня, якога, як быццам бы пра-дае лёс, што н як не адпавядае барадул i нскай i дэ i. Да таго ж увядзенне рускай прастамоунай лексемы клуша ('курица-наседка' (Словарь русского языка, далей СРЯ)) зн iжае стыл i стыку рускага перакладу.

У вершы «У адкрытым космасе» такая сэнсавая недакладнасць на-з iраецца у перакладзе наступных радкоу: «I моцна, В щаць па усiм, Бог спау у садзе сва i м, Бо там нехта яблы1ш трос, I густа сыпал i ся Зн i чк i -ападк. Н i разу маму не папрас у Стары Прыгледзець за ягоным садам. Няйнакш там яблын i Расл i гал i нам i дагары, Таму на зямлю прас m i ся Зарападам...« [3, 76-77]. У руск i м перакладзе сэнс i ншы: «И, видно, у Бога В полночный час Был сон в саду поднебесном сладок. Там тоже кто-то яблони тряс, И густо сыпался в ночь Опадок. Не иначе, там яблони вниз росли, Что яблоки сделались звездопадом. И Бог безжалостно попросил Маму мою Присмотреть за садом...» [4, 40]. У барадул i нск м вершы стары не прос щь у мамы прыгледзець за ягоным садам, бо спачувае, разумее - у мамы хапае сва iх клопатау. У перакладзе ж Бог гэта роб i ць, ды яшчэ « безжалостно». Тут на-з рацца не тольк сэнсавая, але вобразная неадэкватнасць: вобраз Бога мяняецца са спачувальнага на бязл таснага. Так я недарэчнасц пры пе-ракладзе увогуле скажаюць аутарскае светауспрыманне.

Верш «Наведвайце бацькоу» пачынаецца словам : «Наведвайце баць-коу, пакуль яны жывыя, Пакуль дымяцца ком ны - нагрэйцеся у бацькоу. Кал i адчай вякоу гайнёй ваукоу завые, Не трэба ан кому ён, сум ля сляпых слупкоу» [2, 430]. У перакладзе гэтыя радкi гучаць наступным чынам: «Проведывайте стариков, они живут недолго. Пока дымится печь, погрейтесь у отца. Когда ж сиротства боль завоет в небо волком, Кому он нужен - всхлип посмертного столбца» [4, 59]. У русгам тэксце для беларускай лексемы бацьга тольк у першым радку знойдзены адпаведн i к - старики. Далей у перакладзе выкарыстоуваецца назоун к отцы, як i сэнсава не адпавядае слову бацьк i (рус. родители). Сэнсавая неадпаведнасць в давочная у перакладзе сло-вазлучэння «дымяцца ком Ыы1» руск i м «дымится печь». Такая з'ява можа выкл каць тольк i негатыуныя адчуванн i: кал i у хаце дым i цца печ - значыць яна дрэнна зроблена (прапускае дым праз шчыл i ны), патрабуе рамонту.

I зус i м не паддаецца разуменню пераклад выразу «сум ля сляпых слупкоу» руск м «всхлип посмертного столбца». Вобразным пераасэнса-ваннем, метафарай гэтую фразу назваць цяжка, тут можна гаварыць тольк i пра неахайныя аднос ны перакладчыка да арыг нала. Гэтым тлумачыцца няудалы пераклад наступных радкоу: «Без бацькавых надзей, без ц iхай ласк мац , Куды б ан заехал , вы будзеце адны. Вы маладыя усе, пакуль бацькi старыя Жывуць няумольным клопатам, каб вам лягчэй было. I на глухой страсе, якую вецер крые, Бацян забытым клёкатам нясе у гняздо цяпло» - «Ведь без надежд отца на белом свете, Куда б ни ехали, вы будете одни. Вы молодые все, пока отцы стареют. Не просят ничего, чтоб легче было вам. Лишь вечерами дым, как призрак счастья реет. Родимое гнездо открыто всем ветрам». Перакладчык апускае радок без ц iхай ласк мац , што увогуле недапушчальна: вядома, што вызначальнай рысай паэз Р. Барадул на з'яуляецца культ мац , яе апяванне, услауленне, шчырая, глыбокая павага любоу. У руск м жа тэксце гэтага верша увогуле няма напам i ну пра мац i, бо, як ужо адзначалася, лексема бацьк i (мац i i бацька) заменена рускай отцы (тольк бацька). Сказ «Вы маладыя усе, пакуль бацьк старыя // Жывуць няумольным клопатам, каб вам лягчэй было» у перак-ладзе падзяляецца на два: «Вы молодые все, пока отцы стареют. Не просят ничего, чтоб легче было вам», у вын i ку чаго сэнс скажаецца, i няумоль-ны клопат аказваецца усяго тольк i адсутнасцю просьбау. Фраза «Бацян забытым клёкатам нясе у гняздо цяпло» перадаецца як « Родимое гнездо открыто всем ветрам», што таксама не спрыяе адэкватнаму успрыняццю барадул нскага верша руск м чытачом (скажаецца не тольк мастацк воб-раз, але аутарскае бачанне свету).
Верш «Пчолы у моры» пачынаецца амафонам «З мора - змора», як i я перакладзены як « Море - горе». Наступныя радкi арытнала « Чаго вы, пчолы, Паляцел i па дз i к мёд, Дзе адрогам нагрэла чолы, Вадаспад аглух ад грымот?» [2, 295] у руск м тэксце гучаць наступным чынам: «Зачем вы, пчелы, Полетели за диким медом К соленым камням-уродам? Не скажет мужик ученый» [4, 99]. Барадул i нск наватвор «адрог i» заменены вобра-зам «соленых камней-уродов», як i выкл i кае негатыуныя адчуванн i; спалу-чэнне «мужик ученый» гучыць неяк ненатуральна (традыцыйным для рус-кай мовы з'яуляецца, хутчэй, выраз «ученый муж», а мужык часцей асацы i -руецца з чалавекам неп сьменным, неадукаваным).

У вершы « Старая Латв iя» апi сваецца карц Ыа, дзе « Кот, растаусцелы птушатн к, Ступае па частаколу. Галовы задрал св нн : Чакаюць, а ц пярой-дзе?» [2, 158]; у руск iм варыянце: «Кот, разжиревший птичник, Ступает по частоколу. Задрали головы свиньи - Награды ждут или града?» [5, 99]. Апошн радок у перакладзе выкл i кае здз i уленне: адкуль св i нням чакаць награды i за што навошта м чакаць града?
Стыл i стычныя i семантычныя зрух i наз iраюцца i у перакладзе верша «Нагбом». Так, фраза «Падтал i памалу глыжы, сонца пагляд у яры скрова-ны» гучыць у руск м тэксце як «Подтаяли помаленьку ледышки-голыши, Солнце со снегом шрапнелью кроет». Пераклад беларускага назоун i ка глыж (абл. 'камяк ссохлай або змёрзлай зямл i, гл iны' (Тлумачальны слоун i к беларускай мовы)) можна л чыць адэкватным, але перадача барадул нс-кай метафары «сонца пагляд у яры ск i рованы» незразумелым, недарэч-ным выразам «солнце со снегом шрапнелью кроет» (шрапнель - 'разрывной артиллерийский снаряд, начиненный шаровидными пулями, предназначенный для поражения живой силы противника'; крыть - прост. 'употребляется вместо того или иного глагола для обозначения действия, выполняемого с особой силой, страстностью, азартностью и т. п. ' (СРЯ)) апраудаць цяжкасцю перакладу вершаванага радка н як нельга.

Страфа « Паветра удыхнуушы, хлопец дзьме на ильдз Ык - б'юцца у клёпк са звонам, яшчэ адз i н уздых ягоны - сонца, як перагрэтая медзь, у сценку драуляную стукае мякка. Нагбом з поунага п'е партызан са смакам - тольк i ходз iць кадык» перакладаецца таксама небездакорна: «Дует хлопец шумно, как медведь, И льдинки со звоном бьются о клепки. Еще один продых, короткий, легкий, И солнце, как перегретая медь, Во влажное дерево тычется мягко. Ходит кадык. Партизан со смаком Хлещет наопрокидь воду со льда». Сэнсава не апраудана, напрыклад, выкарыстанне у руск м тэксце параунання «шумно, как медведь», а таксама увядзенне дзеяслова «хлестать», якое у СРЯ падаецца з паметай прастамоунае i мае значэнне ' пить в большом количестве (обычно алкогольные напитки)'. У апошн iх радках верша перакладчык, наадварот, адмауляецца ад параунання, якое прысутн iчае у арыгi нале: «п'ю з неба, як з поунага кубка, нагбом» - «Пью наопрокидь с неба ведром», што скажае, зн iжае паэтычнасць барадул Ыскага вобраза.
З так i м i ж недарэчнасцям i прыходз i цца сустракацца i у вершы «На Беларус i...»: дзве пачатковыя страфы « На Беларус i Пчолы, як гус i», - Пры-гадвау зямляк у выра i. Зоры спел i, Зоры гасл i, Мох зязюльчын рос на выва-ратнях. «Ем сырую зайчыну Ды люблю Айчыну!» - Прысягау паустанец ня-бёсам» [2, 54-55] перакладаюцца наступным чынам: «На Беларуси Пчелы, как гуси!» - Вспоминал землячок в печали...«Аист» - кричал, и невольно «бусел» Губы его шептали... - Ем сырую «зайчину», Но люблю «айчыну», -Присягал партизан небритый» [4, 184-185], што выглядае ненатуральна i нават смешна. Па-першае, недарэчным з'яуляецца увядзенне радка, у якiм змяшчаецца дадатковая i нфармацыя: «Аист» - кричал, и невольно «бу-сел» Губы его шептали.(перакладчык, в даць, мкнууся перадаць тугу л рыч-нага героя па роднаму слову). Па-другое, ужыванне словазлучэння партизан небритый тут зус iм сэнсава не апраудана. Заканчваецца барадул i нскi верш словам i «Беларусь - мая мова i песня», якiя у рускiм варыянце гучаць як « Беларусь моя - совесть и песня» i перамяшчаюць аутарск i я акцэнты.
Трансфармацы i вершаваных радкоу пры перакладзе непазбежныя, але так я лекс чныя замены, як я прыводзяць да скажэння аутарскага зместу творау, неабаснаваныя не могуць быць апрауданы цяжкасцям перакладу.

Лттаратура:

  1. Астраух А. Э. Мастацка-вобразны свет паэзн Рыгора Барадулна. Аутарэф. дыс. на атрыманне вуч. ступен/ канд. флал. навук. — Мн., 1998.
  2. Барадулн Р. Збортворау: Уб-ц/т. — Т. 1. — Мн.: Маст. л/т., 1996.
  3. Барадулн Р. Збор творау: У б-ц т. — Т. 2. — Мн.: Маст. лт., 1998.
  4. Бородулин Р. Белая яблоня грома: Стихи. — Мн.: Маст. лт., 1989.
  5. б. Бородулин Р. Поэма признания: Стихи и поэмы. — Мн.: Маст. лт., 1982.
  6. Бородулин Р. Праздник пчелы. Стихи. М.: Советский писатель, 1980.
  7. Рагойша В. П. Проблемы перевода с близкородственных языков: Белорусско-русско-украинский поэтический взаимоперевод. — Мн.: Изд-во БГУ, 1980.
  8. Рецкер Я. И. Теория перевода и переводческая практика. Очерки лингвистической теории перевода. — М.: Р. Валент, 2004.
  9. Словарь русского языка: В 4 т. /АН СССР. Ин-т русского языка; Под ред. А. П. Евгеньевой. — М.: Русский язык, 1981—1984.
  10. Тлумачальны слоунк беларускай мовы: У б т. /Пад рэд. акад. К. Атрахов/ча (К. Крап/вы). — Мнск: БелСЭ, 1977—1984.

 

Внимание!

Внимание! Все материалы, размещенные на сайте, выпущены в печатной форме и защищены законодательством об авторском праве Республики Беларусь. Полнотекстовое использование (перепечатка) материалов сайта допускается только с согласия издателя (ЧУП "Паркус плюс"), цитирование в научных целях допускается без согласия, но при обязательном указании автора статьи и источника цитирования.


Проверить аттестат

На правах рекламы