Корсак В. У.
Беларуск дзяржауныпедагаг'\чныун'\верс'\тэт\мя Максма Танка

АБЯРЭГ ЯК С1СТЭМА, УЗРОУН1 ЯЕ ФУНКЦЫЯНАВАННЯ

Анал i з тэкстау беларуск 1х абярэгау паказау, што абярэг як форма м i фа-рытуальнай дзейнасц i старажытных людзей выяуляе усе прыкметы устой-л i вай с i стэмы з узаемазвязаных элементау, якая функцыянуе як адз i нае цэлае. Па словах А. Ф. Лосева, «структура прадмета ёсць перадус м нейка-га рода цэласнасць, якая у той самы час аб'ядноувае у сабе у найяснейшай форме i усе элементы, з якх яна складаецца» [3, с. 114]. Як паказана, кампанентам абярэга з'яуляюцца аб'ект, агрэсар, аберагальнае дзеянне, яго суб'екты сродк . Кампаненты абярэгау цесна звязаны яго унутранаю лог кай не снуюць адз н без аднаго.
Акрамя таго, у структуры абярэга у цэлым у кожным яго кампаненце можна выдзел ць два узроун функцыянавання: 1) рэальны 2) м фалаг ч-ны, с iмвал i чны.

У сучаснай л таратуры па ф ласоф праблема суаднос н рэальнага, матэрыяльнага i щэальнага, смвал i чнага Ытэнс уна дыскутуецца. Апошн i м часам наз раецца тэндэнцыя да м фалаг зацы паняцця рэальнасц . Увед-зены ва ужытак тэрм ны трансцэндэнтная, в ртуальная, уяуная ншая суб-'ектыуная рэальнасць. П шуць пра «узаемавыключальныя», «неспалучаль-ныя» тыпы рэальнасц i: бачнае/нябачнае, гэтабаковае/трансцэндэнтнае, свядомае/несвядомае, натуральнае/звышнатуральнае. Аднак нават прых льн к дэканструкцы супрацьпастаулення рэальнага выдуманага В. П. Руднеу у рэшце рэшт iх адмяжоувае [8, c. 310].
Мы прытрымл i ваемся поглядау, выказаных Т. М. Н калаевай i С. М. Талстой, што i снуе падзел пам i ж рэча i снасцю i яе суб'екты1уны^ вобра-зам , «апаз цыя рэальнасц -в ртуальнасц » [6, с. 208], што «культурныя (с i мвалi чныя, м i фалаг i чныя i i нш.) значэннi прадметау i дзеянняу^ абу-моулены рэальным (або прып сваемым м) уласц васцям прызнакам , як я так ц накш ацэньваюцца сем ятызуюцца» [9, с. 7]. Без рэальнага грунту абярэг увогуле не мог бы быць здзейснены, як любы ншы прак-тычны ц дэальны акт.

Розн i ца у трактоуцы рэальнасц i у значнай ступен i звязана з i сную-чым1 у л iтаратуры па мi фалогi i двума падыходамi да ацэнк i суаднос i нау рэальнага i м i ф i чнага. Першы падыход - «погляд знутры», г. зн. вачыма тагачасных людзей, у вын i ку якога м i фалаг i чныя прастора i час прадстау-ляюцца як найвышэйшая рэальнасць. Друг i падыход - «погляд звонку», ацэнка мi фалаг i чных фармаванняу з пункту гледжання сучаснай навук i. Па словах У. М. Тапарова, так падыход «не тольк апрауданы, але i спрыяе выяуленню дыягнастычна важных заканамернасцяу» [10, с. 30]. Паводле меркавання А. К. Байбурына, на цалкам рацыянальнай матэрыяльнай аснове «узн кла мноства абрадау, звычаяу, вераванняу, як я мел рацыя-нальны характар» [1, с. 7]. Падзел на узроун узн к у вын ку навуковага анал i зу успрыняцця i мыслення арха i чных людзей. У апошн iх мела месца «непаздзельнасць рэальнага i i дэальнага» [7, с. 92], калi i рэальнаму на-давауся статус рэальнасц i. У мi фалагi чным мысленн i першабытнага ча-лавека паралельны, суб'ектыуны свет выступау «як самастойнае быццё» i i снавау «побач з рэча i снасцю», якая не зауважалася свядомасцю [4, с. 18]. Фантастычныя i стоты «жыл i» сярод жывых людзей, i прыкметай акту-альнасц i для iх мi ф i чных вобразау было тое, што гэтыя вобразы шмат у чым вызначал i чалавечыя паводз Ыьы У рэчышчы навуковага падыходу да вывучэння архетыпных феноменау Т. У. Цыуян выдзяляе апаз i цыю м i ф i чны/ рэальны [11, с. 173].

Рэальны узровень у тэкстах абярэгау прадстаулены:
рэальным i , актуальным i часам i прасторай, у якх яны рэал i зуюцца;
рэальным аб'ектам абярэгау;
рэальным практычным актам , як я, хаця тольк мадэлююць суп-рацьдзеянне агрэс маюць с мвал чны характар, у аснове сваёй падобны на звыклыя для старажытных людзей штодзённыя акцы : працоуныя, ф з ялаг чныя, ншыя знаёмыя з уласнага ц грамадс-кага досведу. Дарэчным будзе прывесц i тут выказванне Э. Кас i рэ-ра: «рытуалы першапачаткова маюць зус м не проста «алегарыч-ны», пераймальны ц выяуленчы сэнс; яны настольк уплецены у рэальнасць уздзеяння, што ствараюць яго неабходную частку» [2,с. 53];

рэальным выканауцам рытуалау;
матэрыяльным i сродкам i абярэгау - рэчывам i i рэчам i , што i снуюць у прыродзе або зроблены людзьм i з прыродных матэрыялау.
Мi фалагiчны узровень апатрапеяу забяспечваецца:
м i ф i чным i прасторай i часам;
фантастычным i персанажам i, у першую чаргу - агрэсарам i , як i я уно-сяць у с туацыю свой м ф чны свет задаюць «прав лы гульн » для iншых удзельн iкау апатрапе iчнага сцэнару;
магiяй апатрапе iчных рытуалау;
с i мвол i кай кампанентау абярэга i умоу яго здзяйснення.
С iмвол iка - вельм i i стотны аспект м i фалаг i чнага узроуню апатрапеяу. С. Ю. Няклюдау выказвае думку, што « праз нейкую с i мвал i чную прыкмету выражаецца пэуная м i фалапчная iдэя, гэтая прыкмета прып i сваецца усяму, што па сва iм функцыянальна-семантычным выглядзе з гэтай щэяй звяза-на» [5, с. 28].

Кожны з кампанентау у свядомасц i людзей мi фалаг i зуецца у рознай ступен i . У найменшай меры гэтаму працэсу падвержаны аб'ект, у рэальным снаванн разв цц якога зац каулены чалавек дзеля якога здзяйсня-ецца абярэг.
На цалкам м i фалаг чным узроун i у абярэгах могуць «дзейн i чаць» аг-рэсары, уцягваючы у вымушанае супрацьдзеянне суб'ектау, тым самым м i фа-лагi зуючы iх i усю апатрапе iчную сiтуацыю. Бо для змагання з фантастыч-ным i i стотам i , з тым, чаго насамрэч не i снуе, не могуць быць учынены цал-кам рэальныя дзеянн ужыты цалкам матэрыяльныя сродк , м абавязкова «надаюцца» пэуныя звыш'якасц , як я пераузыходзяць тыя, што маюць месца у рэальнасц .
Адметнасц i праяу рэальнага i м i ф iчнага у кампанентах беларускiх апат-рапеяу у залежнасц ад в ду аб'екта ступен актуальнасц агрэс разглед-жаны пры анал i зе кожнага кампанента абярэгау.
С стэмны анал з абярэга прадугледжвае параунанне яго з с стэ-мамi з i ншых сфер чалавечай дзейнасц i , як i я функцыянуюць падобным чынам. Калi парауноуваць абярэг з с i стэмам i, што улучаюць апатрапе i ч-ны кампанент, асабл ва медыцынскай, юрыдычнай, рэл г йнай, ваеннай, спартыунай, педагаг чнай, то у м можна канстатаваць наяунасць адных i тых элементау, функцыянаванне паводле падобных прынцыпау: спры-яння нармальнаму i снаванню i разв i ццю аб'екта, яго аховы, засцера-жэння ад шкодных уплывау, забарон дзеля захавання аб'екта, абароны пры непасрэднай пагрозе агрэс , пазбаулення ад уплыву агрэс унага агента.

Прынцыпы абярэгау асабл ва бл зк я да прынцыпау медыцыны: азда-рауляльнага (адпавядае групе «спрыяльных» апатрапеяу), праф лактыч-нага (адпавядае групе «папераджальных»: «ахоуных», «рэгулярна засце-рагальных», «забаронных»; «абаронных»), лячэбнага (адпавядае групе «пазбауляльных» тэкстау). У адрозненне ад медыцынскай с i стэмы, у апат-рапеях не выяулена выразнага рэаб i л ^ацышнага прынцыпу. Барацьба з наступствам i агрэсi i , кал i агрэсара ужо няма, у апатрапеях не прадугледжа-на. Абярэг снуе тольк да той пары, пакуль дзейн чае агрэсар. Рэаб л та-цыя - хутчэй сфера « чыста» лячэбнай i « рэаб iл гтацышнай» маг i i , цалкам ск раваная на аб'ект, дзе мэтаю з'яуляецца уздзеянне на с мптомы захвор-ванняу, узнауленне парушаных функцый арган i зму, тады як абярэг накра-ваны на л кв дацыю агрэсара.
Так i м чынам, намi вызначана падабенства абярэга да i ншых с i стэм па сваёй структурнай прынцыпавай арган зацы . Але гэтыя с стэмы не звязаны адна з адной. Самым стотным адрозненнем абярэга ад узга-даных с i стэм ёсць тое, што ён мае двухузроуневую пабудову з наяунасцю мi фалаг i чнага пласта. Менав i та яна забяспечвае самабытнасць i пэу-ную аутаномнасць функцыянавання абярэга як с стэмы. Узроуневая ар-ган зацыя дазваляе усталяваць унутраныя сувяз абярэга з тым с стэ-мам i , з як i мi ён звязаны генетычна, без як i х ён не i снуе. Сва i м рэаль-ным узроунем абярэг звязаны з с стэмай каштоунасцяу тагачасных людзей, а праз м фалаг чны узровень уваходзяць у старажытную м фа-лаг чную с стэму.

М ж тым, абярэг наурад ц можна разглядаць як элемент або частку м фалаг чнай с стэмы, бо ён
мае, акрамя м фалаг чнага, рэальны узровень снавання,
з'яуляецца формай не тольк ментальнай, але мэтанак раванай практычнай дзейнасц людзей.
У дасканалай распрацаванасц , прыналежнасц да ун версальна па-будаваных с стэм, мэтавай глыб iннасц i, замацаванасц i, дзякуючы магчнай складаючай, на падсвядомым узроун , верагодна, заключаецца прычына звышстойкасц i гэтай фальклорнай з'явы.

Литаратура:

  1. Байбурин А. К. Календарь и трудовая деятельность человека: Рус. нар. тра-диц. календарь. — Л.: Знание, 1989. — 32 с.
  2. Кассирер Э. Философия символических форм: В 3 т. — М.; СПб.: Унив. кн., 2002. — Т. 2: Мифологическое мышление. — 279 с.
  3. Лосев А. Ф. Проблема символа и реалистическое искусство. — М.: Искусство, 1976. — 367 с.
  4. Маковский М. М. Сравнительный словарь мифологической символики в индоевропейских языках: Образ мира и миры образов. — М.: Гуманитар. издат. центр «ВЛАДОС», 1996. — 416 с.
  5. Неклюдов С. Ю. Вещественные объекты и их свойства в фольклорной картине мира  Признаковое пространство культуры: Сб. ст. — М.: Индрик, 2002. — С. 21-31.
  6. Николаева Т. М. «Событие» как категория текста и его грамматические характеристикиСтруктура текста: Сб. ст. — М.: Наука, 1980. — С. 198-210.
  7. Процерова О. В русле глубинной психологии. Проблема целостного видения мира в мифологическом мышлении древних Образование и рынок. —1998. — № 5-6. — С. 87-95.
  8. Руднев В. П. Прочь от реальности: Исслед. по философии текста. — М.: Аграф, 2000. — 432 с.
  9. Толстая С. М. Категория признака в символическом языке культуры//Признаковое пространство культуры: Сб. ст. — М.: Индрик, 2002. — С. 7-20.
  10. Топоров В. Н. О ритуале. Введение в проблематику Архаический ритуал в фольклорных и раннелитературных памятниках: Сб. ст. — М.: Наука, 1988.—
    С. 7-60.
  11. Цивьян Т. В. Мифологическое программирование повседневной жизни
    Этнические стереотипы поведения: Сб. ст. — Л.: Наука. Ленингр. отд-ние,
    1985. — С. 154-178.

 

Внимание!

Внимание! Все материалы, размещенные на сайте, выпущены в печатной форме и защищены законодательством об авторском праве Республики Беларусь. Полнотекстовое использование (перепечатка) материалов сайта допускается только с согласия издателя (ЧУП "Паркус плюс"), цитирование в научных целях допускается без согласия, но при обязательном указании автора статьи и источника цитирования.


Проверить аттестат

На правах рекламы

Самокат razor sportum.ru.