Главная Публикации «Личность-слово-социум» – 2006 АСПЕКТЫ ПРОЯВЛЕНИЯ НЕВЕРБАЛЬНОЙ КОММУНИКАЦИИ В СОВ НЕКАТОРЫЯ АСПЕКТЫ НЕВЕРБАЛЬНАЙ КАМУН1КАЦЫ1 У М1ЖКУЛЬТУРНЫХ ЗНОС1НАХ

Басава Г. I., Снькова Л. Д.
Беларусю дзяржауны университэт

НЕКАТОРЫЯ АСПЕКТЫ НЕВЕРБАЛЬНАЙ КАМУН1КАЦЫ1 У М1ЖКУЛЬТУРНЫХ ЗНОС1НАХ

Праблемы узаемаадносш моуных i сацыяльных структур цесна узае-мазвязаны з антрапацэнтрычнай парадыгмай у лшгвютыщы!, якая вывучае мову у цеснай сувязi з чалавекам, яго свядомасцю, духоуна-практычнай дзейнасцю. У межах уласнай культуры фарм1руецца тюз1я свайго бачання свету, вобраза i спосабу жыцця як адзша магчымага i, галоунае, адзша прымальнага. Толькi у тым выпадку, калi чалавек выходзiць за межы сваёй культуры, г зн. сутыкнуушыся з iншым светабачаннем i светауспрыманнем, ён можа зразумець спецыфiку сваёй уласнай грамадскай свядомасц, «уба-чыць» адрозненне цi канфлiкт культур.
Працэсы глабалiзацыi у свеце праектуюцца на сютэму моунай адука-цыi у плане мiжкультурных кантактау. У прышатнасц, назiраецца арыента-цыя на геапал^ымныт мэты у межах еурапейскай агульнасц (вылучэнне агульных каштоунасцей, мэт, адукацыйных стандартау, сацыякультурных партрэтау спецытлютау). Мiжкультурнае навучанне прадугледжвае фармь раванне асобасных якасцей навучэнцау i iх здольнасцей да усвядомлена-га, адэкватнага узаемадзеяння у сацыяльна-дэтэрмiнаваных сiтуацыях (здольнасць зразумець ншыя л нгвакультурныя каштоунасц , ншы вобраз моунай свядомасц ). Так, С. Сторц вылучае чатыры асноуныя моманты, карысныя у навучаннi мiжкультурным зносiнам:
фармiраванне адаптыуных паводзiн;
выкарыстанне рашэння праблем;

знаёмства з канкрэтны^ носьбiтамi замежнай мовы з мэтай усве-дамлення iх культуры;
больш глыбокае i усебаковае вывучэнне уласнай культуры для таго, каб зразумець шшакультуру.
Звычайна шшамоуны! матэрыял у працэсе навучання падаецца з пазь цыi iнсайдара (жыхара краiны) i аутсайдара (жыхара шшай краiны), што дазваляе вылучыць наступныя асаблiвасцi рэалiзацыi навучальнага матэ-рыялу у аспекце дыялогу культур ц мiжкультурнай камунiкацыi:
супастауленне iншамоунага матэрыялу праз прызму iнсайдара i аутсайдара i выяуленне агульных i адрозных прафесiйна-значымых уменняу i кантэкстау прафесiйнай дзейнасцi;
выбар адпаведных тэхналопй навучання на падставе камунiкатыуна-прагматычнага i кагнiтыунага падыходау, якiя адпавядаюць характару пра-фес йнай дзейнасц ншакамун кантау;
распрацоука нфраструктуры курса у адпаведнасц з заканамернас-цям i пазнаваучай дзейнасц i навучэнца i падбор навучальных матэрыялау i заданняу з ул кам таго, што яны пав нны узбагачаць прафес йны вопыт навучэнца у абранай гал не ведау.

Як адзначае С. Сторц , «мы гаворым аб далучэнн да культуры, але у сапрауднасц , мы далучаемся не да культуры, а да паводз н. Культура, с стэ-ма вераванняу каштоунасцей, якая падзяляецца пэунай групай людзей, з'яуляецца абстракцыяй, якая можа быць ацэнена i нтэлектуальна, але на самой справе менав та паводз ны мы адчуваем як найбольш асноунае праяуленне культуры».
На нашу думку, прыклад Беларус i i Герман i i уяуляецца давол i удалым для нашых наз i ранняу: гэта дзве дзяржавы, як i я адпаведна належаць да усходнеславянскага рамана-германскага свету, размешчаны на захадзе усходзе Еуропы, сёння, на пачатку III тысячагоддзя, дэманструюць давол i актыуныя кантакты як на эканам чным, так на культурным узроунях. Г сто-рыя кра ны, а карыстаючыся сем ятычнай тэрм налог яй, «тэкст» яе шмат-вяковага быцця, з часоу Гегеля i В. фон Гумбальта, дазваляе разглядзець у ёй непауторную нацыянальную «душу». Душа народа, яго этнапс iхалогi я, як я фарм руюцца натуральна-геаграф чным умовам нацыянальнай г сто-рыяй, у беларусау i немцау выяуляюць як пэуныя супадзенн i, так i i стотныя адрозненн, што, нягледзячы на аддаленасць дзвюх краш, часам як спраш-чае, так i ускладняе мiжкультурную камунiкацыю.
Пры навучаннi мове як замежнай абавязковай умовай авалодання ёю з'яуляецца вывучэнне як вербальных, так невербальных сродкау каму-нiкацыi, г зн « мовы у плы1ы маулення» i « мовы у дзеяннi», што садзейнiчае рашэнню задачы, як у зносiнах забяспечыць перадачу шфармацыи у змес-це i форме, характэрнай для натуральнай выразнай мовы яе носьбiтау. Значэнне i сэнс вербальнага паведамлення iстотна залежаць ад невер-бальнага кантэксту, фонавых ведау, сацыяльнага статусу Удзельнiкау мау-ленчага акта i нават ад iх фiзiчнага стану, узросту, знешнасц, настрою i г д. Таму знаёмства з правiламi невербальных зносш адбываецца ужо на па-чатковым этапе навучання ншакамун канта, кал вывучаюцца стандартныя формы знос н, в тання, разв тання, прабачэння г. д. Аднак заканамернасц зносн, правiльны iх выбар з улкам сiтуацыi застаюцца важнай задачай на працягу усяго перыяду навучання. Разам з тым, невербальны аспект неаб-ходна разглядаць больш шырока не зводз ць яго тольк да «мовы жэстау». Таму для дасягнення адэкватных зносн неабходна не тольк веданне мовы, але i уяуленне аб невербальным аспекце камуыкаты1унай сiстэмы культуры, мова якой вывучаецца, а пакольк вусны невербальны складн к каму-ыкаты1унай сiстэмы узаемазвязаны, iх неабходна засвойваць адначасова.

Так, напрыклад, ва ужышаны сiмвалiчных кiнем у беларускiх i нямецкiх камунiкатыуных паводзiнах можна вылучыць:
супадзеннi у выкананнi кнем i iх сэнсау;
разы1ходжаны у выкананнi кiнем пры супадаючых сэнсах;
разыходжанн i у сэнсах кi нем пры супадзенн i iх выканання;
наяунасць у камун iкатыуных паводз i нах носьб i тау вывучаемай мовы и культуры кiнем, як i я адсутн i чаюць у роднай мове Ышакамун канта.
Да кнем першай групы, якя супадаюць у выкананн i i сэнсах, адносяц-ца шматл i кi я кампаненты асноуных тыпау камун i катыуных с ггуацыш такiх, як в танне, разв танне, знаёмства, станоучая адмоуная рэакцыя, удзяч-насць, здз уленне, радасць, прыемная нечаканасць, суцяшэнне.
Да другой групы к нем, як я супадаюць па значэнню, але адрозн ваюц-ца у выкананн , адносяцца жэсты прыв тання разв тання у час, кал камун-i канты знаходзяцца на адлегласц i. У носьб i тау нямецкай мовы рука сагну-тая у локц , к сць роб ць лёгк я рух з боку у бок ц той жа рух роб цца выцяг-нутай рукой. У носьб беларускай мовы прыпаднятая рука рухаецца (памахвае) уперад-назад.

Каб прыцягнуць увагу у час сходу падымаюць руку. Пры гэтым у нямецкай аудыторы i далонь накi равана наперад, у беларускай - павернута рабром наперад. Ц i, напрыклад, пры л i чэнн на пальцах у нямецк i м жэс-це сагнутыя пальцы на левай руцэ, , пачынаючы з вял кага пальца, разг i наюць пальцамi правай рук i, складзеныя разам пальцы левай рук i; у адпаведным беларускi м жэсце пальцы зг i наюць, пачынаючы з мезенага. Адзначаюцца i адрозненн i у выкананн i адмоуных жэстау. Напрыклад, «паг-роза пальцам» mit dem Zeigefinger drohen - рука, сагнутая у локц i, зверну-та далонню да гаворачага, указальны палец выцягнуты, астатн я складзе-ны, к сць рук роб ць каротк я рух злева направа. Пры выкананн беларус-кага жэста далонь звернута да гаворачага, к сць рук рухаецца наперад-назад.

Да к нем, як я разыходзяцца у сэнсах, але супадаюць у выкананн , аднос i цца, напрыклад, mit Handschlag, як i у нямецкай традыцы i звязаны з с iтуацыямi прыв iтання i разв iтання (begruffen, sich verabschieden). У той час, як у беларускай традыцы i б щь\ударыщь па руках мае значэнне «заклю-чыць дамову/дамов i цца».

Жэст mit den Fingern schnalzen у нямецкай традыцы i - гэты жэст выкары-стоуваецца з мэтай прыцягнення уваг (напрыклад, нецярпл вым вучнем на-стаун iка у школе, наведвальн кам аф iцыянта у рэстаране), у беларускай традыцы i значэнне гэтага жэста як выражэнне радасц i, так i няудачы, памылк i. Паднятая рука з выцягнутым уверх указальным пальцам den Zeigefinger heben - жэст вучня у нямецкай школе з мэтай прыцягнуць увагу настаун i ка. У беларускай традыцы i гэта падкрэсл iванне самага галоунага у размове.

Да к нем, як i я адсутн i чаюць у камун i катыуных паводз i нах носьб i тау беларускай мовы, аднос i цца, напрыклад, жэст «стукаць сагнутымi пальцам i па стале» mit den Fingerknocheln auf die Tischplatte klopfen. Так трады-цыйна нямецкi я студэнты в iтал i выкладчыкау ва ун i верс ггэтах. Зараз гэты жэст пашырае сферу свайго выкарыстання i ужываецца у нямецкх вышэй-шых школах пасля удалага даклада, лекцы i, паведамлення як выкладчыка, так студэнта, а таксама як знак падзяк на заключнай лекцы выкладчыка. Ц i, напрыклад, «тупаць нагам i» mit den FufAen trampeln - выражэнне ста-ноучай ацэнк i i « шоргаць нагам i» mit den FufAen scharren - выражэнне ад-моунай ацэнк .

У беларускай традыцы ёсць падобныя к немы, аднак зус м з ншым значэннем. Параун. «пастукаць сагнутай рукой па стале» — закл iк захоуваць ц шышю; «тупаць нагам i»- выражэнне пагрозы, абурэння; «падняць палец»-падкрэсл i ць самае галоунае. Падобныя разыходжанн i у кнемах часам мо-гуць прывесц да няправ льнага разумення ц тлумачэння камун катыуных паводз iн шшафона i стаць прычынай канфл кту культур цi « культурнага шоку».
Як бачым, асабл i вае значэнне у камун i катыуных паводз i нах, як i у цэ-лым у г i сторы i камун i катыуных паводз i н мае рука. Парауноуваючы далей беларуск i я жэсты з жэстам i еурапейскi м i , адзначым, што беларусы не ка-рыстаюцца с iнхронным i рухам i абедзвюх рук. Жэстыкуляцыя ажыццяуля-ецца адной правай рукой, другая рука ц i зус i м не жэстыкулюе, ц i жэстыку-люе у меншай ступен i i не паутарае рухау правай. Перавага правай рук i замацавалася у свядомасц i i мове, г зн. у культурнай традыцы i; напрыклад, у славян правая рука - лепшая, больш важная. Параун. правы - гэта прав-тьны, левы заробак - гэта незаконны заробак, што дрэнна. Правае трады-цыйна звязвалася з прав льным, устойл вым, прамым асацы руецца з праудай, у той час як левае з падманам. У цэлым апаз цыя « правае-ле-вае» - адна з важнейшых м i фалаг iчных, моуных, фальклорных i ментальных апаз i цый для беларусау. Таму традыцыйна пачынаць любую справу \есц i, апранацца\ неабходна правай рукой. Пачынаць рухацца, пераступаць праз ганак таксама неабходна з правай наг i г д. Спецыял i сты па зносi нах звяртаюць увагу на тое, што у любой культуры жэсты няшчырасц i звязаны, як прав ла, з левай рукой, у той час як правая рука «акультурана»: яна роб i ць тое, што трэба, а левая - тое, што хоча, выяуляючы пры гэтым тай-ныя пачуцц уладальн ка.

Поц i ск рук i - адз i н з найбольш распаусюджаных жэстау, як i выкарыс-тоуваецца пры сустрэчы, знаёмстве, разв танн , заключэнн пагаднення. Асабл i ва гэты жэст распаусюджаны у Еуропе. Прычым, i в ^аюцца, i раз-в ггваюцца пац i скаючы руку як мужчынам, так i жанчынам, што не уласц iва беларускай культуры паводз н. Безадносна да таго ц гэта мужчына, ц жан-чына, ц i абедзве жанчыны, ц i абодва мужчны як пры аф i цыйных, так i нейтральных аднос шах на Захадзе в ггаюцца i разв ^ваюцца за руку, што падк-рэслвае раунапрауныя, партнёрск i я аднос i ны памiж мужчынам i i жанчынамi . У культурах мног iх народау поц i ск рук i у якасц i знаку прыв iтання на працягу доугага часу не быу штодзённым i выкарыстоувауся тольга у асабл i -ва урачыстых выпадках. Так, характар рытуалу меу поц i ск рук i у дыплама-тычнай практыцы. Пры двары маскоускага цара у 16-17 стагоддзях поц i ск рук i прымяняуся выключна пры знос i нах з еурапейскi м i паслам i . У цэлым, беларускi я жэсты вызначаюцца сiтуацыяй, аднос iнам i гаворачых i iх сацы-яльнай прыналежнасцю. Чым чалавек больш выхаваны i ветл i вы, тым больш стрыманыя яго жэсты.

Так м чынам, у навучанн ншакамун канта невербальным знос нам, традыцыям у дыялогу кльтур выяуляюцца як адрозненн i, так i падабенства у сацыякультурным успрыманн i свету. I невербальныя паводз i ны, як i я ха-рактарызуюцца камун катыунасцю нацыянальнай абумоуленасцю, пав н-ны ул чвацца пры навучанн ншакамун канта.

Литаратура:

  1. Иванов В. В., Гамкрелидзе Т. В. Индоевропейский язык и индоевропейцы. Т. 2. Тбилиси. 1984, с. 785.
  2. Грушевицкая Т. Г., Попков В. Д., Садохин А. П. Основы межкультурной коммуникации. М., 2003.
    Леонтьев А. А. Основы психолингвистики. М. 1997.
  3. Петренко В. Ф., Закиров А. З., Сурманидзе Л. Д. К проблеме сопоставимости образа мира различных национальных культур. /Психолингвистика и межкультурное взаимопонимание. М. 1991.
  4. Плужник И. Л. Преподавание иностранных языков для специальных целей в свете диалога культур//http://www. utmn.ru/frgf/No14/text17. htm).
  5. Пронников В. А., Ладанов И. Д. Язык мимики и жестов. М., 1998.
  6. Storti C. The Art of Crossing Cultures. — 1989. — Yarmouth, Maine, 1989.

 

Внимание!

Внимание! Все материалы, размещенные на сайте, выпущены в печатной форме и защищены законодательством об авторском праве Республики Беларусь. Полнотекстовое использование (перепечатка) материалов сайта допускается только с согласия издателя (ЧУП "Паркус плюс"), цитирование в научных целях допускается без согласия, но при обязательном указании автора статьи и источника цитирования.


Проверить аттестат

На правах рекламы