Главная Публикации «Личность-слово-социум» – 2006 КОНЦЕПЦИИ ФУНКЦИОНИРОВАНИЯ СРЕДСТВ МАССОВОЙ ИНФОРМ НЕКАТОРЫЯ ВЫПАДКИ ПАРУШЭННЯ С1НТАКС1ЧНЫХ I ПУНКТУАЦЫЙНЫХ НОРМ У ПЕРЫЯДЫЧНЫМ ДРУКУ

Шэмет Т. Я.
Инстытут мовазнауства мя Якуба Коласа НАН Беларуси

НЕКАТОРЫЯ ВЫПАДКИ ПАРУШЭННЯ С1НТАКС1ЧНЫХ I ПУНКТУАЦЫЙНЫХ НОРМ У ПЕРЫЯДЫЧНЫМ ДРУКУ

Культурны узровень чалавека, ступень яго адукаванасц1 вызначаюц-ца, перш за усё, ступенню валодання мовай. Важная роля у фарм1раванн1 моунай культуры належыць друкаванаму слову, найперш творам мастац-кай л1таратуры. Побач з мастацкай л1таратурай адной з важнейшых галш пюьмовага выкарыстання беларускай л1таратурнай мовы з'яуляецца пе-рыядычны друк, як1 асвятляе пытанн1 з розных сфер грамадскага жыцця.

Падрыхтоука да выдання творау мастацкай л1таратуры прадугледж-вае шматразовы рэдакцыйны кантроль, як1 дапамагае дасягнуць высокай ступен граматычнай i стыл1стычнай дасканаласц1 тэкстау. Гэта дазваляе меркаваць, што чытанне мастацкай л^аратуры! найлепшым чынам сад-зейнчае павышэнню моунай культуры чалавека. Пры падрыхтоуцы матэ-рыялау у перыядычны друк, асаблiва пры падрыхтоуцы газетных публка-цый, на карэктуру адводзщца значна менш часу, у вышку чаго ютотна павя-лiчваецца верагоднасць памылак. Далека не кожны чытач здольны зауважыць гэтыя памытга, тым больш што многiя вераць друкаванаму слову як эталону i не сумняваюцца у яго правiльнасцi. Чытач можа свя-дома цi несвядома засвоiць памылковае напiсанне як моуную норму. Таму тльнае стауленне да моуных сродкау i правiльнага iх выкарыстання з'яуляецца надзвычай актуальным.
Нiжэй разгледжаны некаторыя прыклады няправiльнага ужывання сшташчны1х канструкцый, а таксама асобныя пунктуацыйныя памылкi, што былi зауважаны на старонках газет «Звязда» i « Чырвоная змена».

Адразу дзве памытк - сiнтаксiчная i пунктуацыйная - зроблены у на-ступным сказе: Вольга, паколькi водзiць сюды турыстау, можа пакуль адз-шая тут, у вёсцы, зацiкауленая у тым, каб на востраве i у падобных месцах былi парадак («Звязда», 31 студзеня 2006 г). Па-першае, слова «можа», кал1 яно з'яуляецца пабочным, выдзяляецца коскам1 з двух бакоу. Кал1 ж яно з'яуляецца членам сказа, знак прыпынку не ставяцца. У прыкладзе нтэрпрэтацыя слова «можа» як члена сказа (у прыватнасц , выказн ка) роб ць выказванне пазбауленым сэнсу, незразумелым, а нтэрпрэтацыя яго як пабочнага слова надае сказу сэнсавае адценне няпэунасц , папя-рэдняга меркавання, што узбагачае семантыку сказа. Значыць, «можа» з'яуляецца пабочным словам, коска пасля якога неабходная.

Па-другое, непаразуменне выклкае множны л1к дзеяслова-выказнка «был1» у спалучэнн1 з дзейнкам, выражаным назоункам адз1ночнага л1ку, у друг м даданым сказе. Такое спалучэнне з'яуляецца няправ льным, вып-равщь яго можна двума спосабамк заменай формы множнага л1ку дзеясло-ва-выказн1ка формай адз1ночнага л1ку (каб на востраве i у падобных месцах быу парадак) або утварэннем раду аднародных дзейнiкау пры выказнку «былi» (каб на востраве i у падобных месцах былi парадак i чысцiня).

Часам у перыядычным друку сустракаюцца памылкi у будове скла-даных с нтакс чных канструкцый. У прыватнасц , звяртае на сябе увагу ужыванне сузалежных даданых сказау, размешчаных побач у структуры складанага сказа. Сумежнае размяшчэнне з'яуляецца абавязковым для сузалежных аднародных даданых сказау i магчымым, але нехарактэр-ным для сузалежных неаднародных даданых сказау. У сказе: Кандыда-тау у прэз1дэнты будзе зарэгстравана стольк, кольк прэтэндэнтау зможа сабраць сто тысяч подпсау у сваю падтрымку i да якх у Цэнтр-выбаркама не будзе прэтэнзiй на прадмет дакладнасц афармлення падпiсных лiстоу або за ншыя парушэнш выбарчага заканадауства («Чырвоная змена», 27студзеня 2006 г.) складана адназначна устанавщь прыналежнасць даданых сказау да аднародных ц неаднародных. Наяу-насць злучальнага злучнка «i» памiж даданы^ сказамi з'яуляецца фар-мальным паказчыкам iх аднароднасцi (злучальныя злучнiкi памiж неад-народным даданым н кол не ужываюцца). Разам з тым, аднародныя даданыя сказы, згодна з азначэннем, адносяцца да аднаго апорнага элемента у галоуным сказе выконваюць аднолькавую с нтакс чную функ-цыю. Даданыя сказы у прыведзеным прыкладзе гэтаму патрабаванню не адпавядаюць. Першы з iх, паводле сваёй снтаксчнай функцыи, з'яуляец-ца даданым акал чнасным падпарадкоуваецца выказн ку у галоуным сказе, адначасова паясняючы суадноснае слова «стольк »: будзе зарэг -стравана (колькi?) стольк, колькi прэтэндэнтау зможа сабраць сто тысяч подпюау у сваю падтрымку. Паставщь такое ж пытанне ад гэтага апорнага элемента да другога даданага сказа немагчыма (будзе зарэгстравана (кольк?), да якiх у Цэнтрвыбаркама не будзе прэтэнзiй на прадмет дак-ладнасцi афармлення падпiсных лютоу або за iншыя парушэннi выбарча-га заканадауства), прычым высветл ць, якое слова з'яуляецца апорным элементам да другога даданага сказа, праблематычна (кандыдатау? прэ-тэндэнтау?). Так м чынам, можна гаварыць аб тым, што сказ пабудаваны няправ льна, з парушэннем граматычнай нормы.

Граматычная недасканаласць наступнага прыклада звязана з пера-дачай вуснай мовы на п сьме. Так, у газетнай нататцы цытуецца выказван-не Сяргея Далiдовiча: «Кал\ упершыню рыхтавауся да удзелу у Ал'мпйсюх гульнях, быу настольк задаволены, што трату туды, бо гэта незалеж-на ад выступлення ужо было вялкай перамогай для мяне» («Звязда», 12 студзеня 2006 г.). Ужыванне суадноснага слова «настольк » у галоуным сказе антыцытруе (ад англ. anticipate = прадугадваць, апярэджваць, ча-каць) даданы сказ з с нтакс чнай функцыяй акал чнасц меры ступен . Аднак так даданы сказ у далейшым не ужываецца семантыка суадноснага слова застаецца нераскрытай.
С нтакс чныя канструкцы з рознага роду памылкам , недамоукам , аб-моукамi нярэдкя у вуснай мове, пакольк сярод характэрных рыс апошняй вылучаюцца спантаннасць, непадрыхтаванасць, эмацыянальнасць. Выбар сiнтаксiчных канструкцый пры пабудове вуснага выказвання, у адрозненне ад выбару сiнтаксiчных канструкцый у пiсьмовай мове, «найменш усвядом-лены, а карэкцыя найменш абавязковая» [1, с. 12]. Невыпадкова сiнтаксiс маулення выдзяляецца у асобны раздзел л нгв стык , як вывучае выказ-ванне, пабудаванае згодна (або насуперак!) з той ц Ышай структурнай схе-май. Выказванн, якiя, з пункту погляду нарматыунай граматыкi, утрымлiва-юць памылкi, на пюьме пажадана было б перадаваць ад трэцяй асобы, замянiушы прамую мову на ускосную i апрацаваушы тэкст згодна з моунымi нормам . Напрыклад: Сяргей Дал дов ч паведам у, што быу вельм задаво-лены, калi упершыню трапiу на Алiмпiйскiя гульнi. Гэта, незалежна ад вышку, было для яго вялкай перамогай.

Снтаксчная i пунктуацыйная памылк дапушчаны у наступным прыкладзе: Гандаль таварау забаронены, кал\ у прадауца няма суправаджаль-ных дакументау, дабаук не прайшл г г ен чную рэгламентацыю, не маюць пацвярджэння аб патрэбным узроун якасц бяспек для здароуя («Звязда», 12 студзеня 2006 г.). Словазлучэнне гандаль таварау, хутчэй за усё, з'яуляецца кантамшацыяй (ад лац. contaminatio = змешваю) словазлу-чэнняу продаж таварау i гандаль таварамi, кожнае з якх можа быць ужыта замест памылковага гандаль таварау у адзначаным прыкладзе.

Неапрауданай з'яуляецца пастаноука знаку прыпынку (коскi) у друг м даданым сказе (дабаук не прайшл г г ен чную рэгламентацыю, не маюць пацвярджэння аб патрэбным узроун якасц бяспек для зда-роуя), пакольк адасабляюцца аднародныя выказн к , аб'яднаныя злуч-н кам « ». Пунктуацыйныя памылк , звязаныя з пастаноукай знакау пры-пынку пам ж аднародным членам сказа або аднародным даданым сказам^ сустракаюцца на старонках газет даволi часта. Так, у наступным прыкладзе коска стащь памiж аднароднымi даданы^ сказамi перад злучнiкам хаця гэта пярэчыць правiлу: Зайздрасць да незлiчоных багаццяу Ордэна i чутк пра звышсакрэтную тайну, якой валодаюць яго рыцары, i якая быццам бы мае уладу над усм светам, прывялi да таго, што у красавцкую пятшцу 13-га чысла большасць тамплiерау была арыштаваная, асуджаная за зносны з д'яблам i спаленая iнквiзiцы-яй («Чырвоная змена», 13 студзеня 2006 г.). Коска адасабляе неадна-родныя азначэнн у сказе: Не горш за замежныя узоры i спецыяльнае, вогнетрывалае шкло, якое вырабляецца на прадпрыемстве («Звяз-да», 17 снежня 2005 г.), што, магчыма, звязана з няуменнем адрозн-ваць аднародныя неаднародныя члены сказа.

Звычайнай няуважл васцю або спешкай пры падрыхтоуцы матэрыя-лау у чарговы нумар газеты можна патлумачыць зус м недарэчныя знак прыпынку у наступных сказах: Я, крыху насупушыся, на секунду задумала-ся... Хутка, Новы год! («Звязда», 17снежня 2005г.)... На гадавых сходах усе паунамоцтвы акцыянернага сходу належыць перадаваць Наз ральна-му савету ц асобе, якая ажыццяуляе, уладальн цк нагляд («Звязда», 17 снежня 2005 г.). Няуважлiвасць або недастатковае веданне правш перада-чы прамой мовы на пюьме абумов^ памылку у такм сказе: - I усё ж, -задаю пытанне Пятру Мiхайлавiчу, - Няужо не хочацца калектыву за-рабляць больш, валодаць большай доляй акцый? («Звязда», 17 снежня
2005г.). Пасля слоу аутара, размешчаных у iнтэрпазiцыi да простай мовы, ста ць коска, а гэта значыць, што словы аутара знаходзяцца не на мяжы двух сказау прамой мовы, а раздзяляюць адзш сказ на дзве частк. Другая частка пачынаецца словам « няужо», якое трэба пюаць з малой лiтары.
Прыведзеныя прыклады неахайнага абыходжання з моуным нормамi пацвярджаюць актуальнасць слоу Р. Шкрабы: «На жаль, друк можа памаг-чы не тольк павышэнню культуры мовы, узбагачэнню яе слоун ка, удаска-наленню сштаксюу. Бываюць вытадк, калi ён памагае дасягнуць адварот-нага - замацоувае i пашырае тое, што трэба выганяць з мовы» [2, с. 579].

 

Внимание!

Внимание! Все материалы, размещенные на сайте, выпущены в печатной форме и защищены законодательством об авторском праве Республики Беларусь. Полнотекстовое использование (перепечатка) материалов сайта допускается только с согласия издателя (ЧУП "Паркус плюс"), цитирование в научных целях допускается без согласия, но при обязательном указании автора статьи и источника цитирования.


Проверить аттестат

На правах рекламы