Главная Публикации «Личность-слово-социум» – 2006 ПЛЕНАРНОЕ ЗАСЕДАНИЕ МОУНА-АСВЕТН1ЦК1 АСПЕКТ ДЗЕЙНАСЦ1 «НАШАЙ Н1ВЫ» (ДА СТАГОДДЗЯ З ЧАСУ ВЫХАДУ ГАЗЕТЫ)

Лукн В. С.
Инстытут сучасных ведаумя А. М. Шырокава Манцэв'ч Т. В.
Беларус дзяржауны педагагЧны университэт мя Максма Танка

МОУНА-АСВЕТН1ЦК1 АСПЕКТ ДЗЕЙНАСЦ1 «НАШАЙ Н1ВЫ» (ДА СТАГОДДЗЯ З ЧАСУ ВЫХАДУ ГАЗЕТЫ)

У шматвекавой псторьи беларускай журнал1стык1 пачатак ХХ стагод-дзя стау вызначальным. Выхад у свет « Нашай Дол1», «Нашай Н1вы», а так-сама стварэнне беларускай суполк «Загляне сонца i у наша ваконца» пак-лал1 пачатак найноушага этапу нацыянальнага друку, лiтаратуры, культуры.

Працэс фармiравання сiстэмы легальнага беларускага друку пачау-ся з выдання першай легальнай дэмакратычнай беларускай газеты «Наша Доля» (1 верасня 1906г.). Трэба мець на увазе, што «Наша Доля» была першай менав^а сярод легальных дэмакратычных газет. Але пакольк век « Нашай Долi» быу нядоупм, прыярытэт першага выдання такого роду перайшоу да «Нашай Нвы». Усё кароткае, але яркае жыццё газеты было связана з прапагандай рэвалюцыйнай барацьбы i нацыянальнай свядо-масцi. Менавiта выхад « Нашай Долi» паклау канец цэламу перыяду гань-бавання беларускай мовы. Справа у тым, што, на думку вядомага даслед-чыка нацыянальнай культуры Л. Лыча, велiзарная, мо нават адзiная у сваiм родзе для еурапейскх нацый таго часу трагедыя у культурным развщц беларускага народа заключалася у тым, што калi iншыя краiны даволi плённа развiвалi у XVIII - XIX стст. сваю мастацкую культуру i навуку на роднай мове, ён быу пазбаулены амаль усяго гэтага яшчэ з 1696г. (пры-нята спецыяльная пастанова у Рэчы Паспалiтай аб забароне ужывання у службовым справаводстве, школах i шшых установах беларускай мовы) да 1906 г. (з'явтася першая легальная газета на беларускай мове « Наша Доля») [3, 151]. Як слушна зауважае навуковец, гэта ж быу час, калi у анг-лшскай лiтаратуры тварылi такiя генii, як В. Скот i Г. Байран, у французс-кай - В. Гюго i А. Бальзак, у рускай - А. Пушкн i Л. Талстой. I толькi антына-цыянальная пал тыка Рэчы Паспал тай мперскай Рас прывял да таго, што беларуская зямля не змагла даць такх волатау лiтаратуры.

Закрыццё «Нашай Дол » не скарыла змагароу за друкаванае бела-рускае слова. 25 кастрычнка 1906 г, калi «Наша Доля» дажывала свае апошня днi, быу атрыманы дазвол на выданне новай газеты. Першы ну-мар «Нашай Нвы» выйшау у свет 10 лютапада 1906г. у родавым гняздзе беларускай щэ^ гiсторыi i культуры - у Втьнк
Нацыянальны легальны друк пад крауыцтвам «Нашай Нiвы» рас-працавау сумесную праграму адраджэння. Работа вялася у некалькiх на-крунках. Адным з галоуных быу моуна-асветнщк аспект
1дэю нацыянальнай школы добра разумелi настаунiкi, што сабралiся у лiпенi 1906 г у Мкалаеучшыне на свой першы нелегальны з'езд. Што даты-чыцца настаунiцкага з'езда, як праходзiу у маi 1907 г у Втьы i дзе быу заснаваны Беларускi настаунiцкi саюз, дык тут ужо з усёй катэгарычнасцю i выразнасцю была пастаулена задача увядзення у школе навучання на роднай мове. У гэтым жа годзе у розных гарадах праходз^ з'езды выкладчы-кау асобных дысцыплiн. На з'ездах прапаноувалася перайсцi да навучання гутарковай мовы, гэта значыць у большасцi выпадкау беларускай.

Шмат зрабта для распаусюджвання i практычнага увасаблення у жыццё iдэi беларускай нацыянальнай школы штотыднёвая газета «Наша Нiва». Ужо у першым яе нумары за 1906г. быу надрукаваны артыкул «Як нам вучыцца» Мацея Крашук (Цёткi). У iм аутар абурауся на правiцельства, якое «...прыказало, каб у народных школках иначэй не учыли, як тольки па расейску. Хацело яно гэтаким парадком абрусиць усе народнасци и пала-жыло запрэт на навучанне у иншых мовах.

... Кали пачнуць у нас увадзиць новые начальные народные школы, трэба канешне, каб дзецей у их научали па беларуску, каб тлумачыли им усё па тутэйшаму, па своему, як дзеци гавораць, у хаци з бацьками и як им найлягчэй разумець. Тагды дзеци и чытаць скарэй научацца, и пазнаюць лягчэй иншые мовы - расейску ды польску. Дзеля таго усе беларусы и усе, хто хочэ даць народу праудзивую навуку, павинны дамагацца для беларусау беларускай начальнай школы».
Аутар пша аб тым, што доуг час «... беларусы цуралися сваей мовы и, як кажуць, хавалися з ёю за печ перэд чужыми людзьмк Вось и злажылася некая дурная пагаворка, што наша мова хамска, брыдка, што на ёй ня мож-на гаварыць з вучоным чалавеком, ани писаць книжок, як на иншых «дэли-катных» мовах. Але гэта тольки выдумка, Тож две-тры сотни гадоу таму назад усе законы и усе казеные паперы писалися у нас нейначэй, як на на-шэй мови. Во и цяпер бачым: друкуюцца книжки, выходзиць ужо другая газэта, идзе пераписка з вучоными - усё нашэму. И нихто не смяецца, нихто не плюе на нашу мову - напроциу, суседзи литоуцы, паляки, украинцы спры-яюць нашэй справи и жычаць спору у рабоци» [4].

Рэдакцыю вельмi засмучала сггуацыт, звязаная з непюьменнасцю большасц народа. Таму адну са сваiх найвышэйшых задач « Наша Нва» бачыла у стварэнн беларускай нацыянальнай школы. Ужо у чацвёртым нумары за 1906 г. газета змяшчае артыкул « Беларуская народная школа» за подпсам Янк Белага. Аутар апавядае, як паляк на уласныя ахвяра-ваннi наладзл у Варшаве суполку пад назвай « Мацерж Польска», члены якой шчыра мкнул ся адкрываць утрымл ваць школы на сваёй роднай мове. Далей дзе палымяны закл к да ус х: «. як адзин чалавек стаць за гэтую работу, залажыць сваю « Матку Белае-Руси», не жалець знасиць да яе усё, хто чым багаты, и тагды и мы завядзем свае школы у нашай роднай беларускай мови... Таким тольки парадкам мы памаленьку скинем з себя нашу цямноту и знайдзем дарогу для лепшаго жыцця». У рэдакцыйным звароце газета паведамляла чытачам, што гэткай публ кацыяй яна пачы-нае размову аб школьнай справе i заклкала усх «... каму справа беларус-кай народнай школы ляжыць на сэрцы, магли смела высказаць свае мысли и жадання аб ёй» [4].

У далейшым, надаючы вял кае значэнне асвеце народа, газета пас-таянна пша аб аргаызацыи сялянскх школ, развiццi народных рамёствау сярод падлеткау.
«Наша Нiва» змагаецца за ужыванне беларускай мовы i у iншых арты-кулах газеты. У якасц прыкладу можна спаслацца на поуны абурэння ар-тыкул Дзядзьк Каруся (Я. Колас) «Беларуская мова у казенной школи» (1906. №7), дзе ёсць такя гнеуныя словы: «Як беларуса ни гнали, як яго ни душили, як ни таптали яго у балота, усёж таки ён захавау сваю мову» [4].
Газета клапаццца аб народным настауыку, яго лепшай долк «Вучы-цель николи ня бачыу и ня бачыць дабра. - пюау К. Неднемавец (1907. №20). - Усё яго жыццё - адна пакута. И хто над им ня мае воли? Кольки у яго начальства усякаго! Поп, писар, старшына, стараста, вурадник, стражник. И кожнае гэтае начальства личыць сваим правам так ци иначэй ску-бянуць вучыцеля, а то и укусить яго. И вучыцеля скубуць и кусаюць, а яго доля - маучы и цярпи. А вырвецца крык болю з глыбины змучэнай душы -нихто яго не пачуе, ничыйго сэрца ён не зачэпиць» [4]. Цкавы1м з'яуляецца артыкул «Бюджэт народнага вучыцеля» надрукаваны у «Нашай Нiве» (1910. №33). У iм аутар паведамляе, што у Дзяржаунай думе будуць разбiраць закон аб агульным навучанн усiх дзяцей, а таксама разглядаць пенси на-стаунiка. Сярэднi гадавы расход народнага настаунiка, якi жыве на пенсiю складае 515 руб. 50 кап., а сярэдн даход - 363 руб. 60 кап., ён займае дзевятнадцатае месца сярод людзей адной воласц. Таму тага i вынк: «... па-куль народная прасьвета у Расе адц снута на 19-ае мейсцэ, ня дз ва, што народ будзе цёмны» [6, 500].
«Наша Н ва» друкуе прав лы адкрыцця бясплатнай народнай б бл я-тэкьчы1тальы, звяртае увагу чытачоу, каб у ёй былi кнiжкi на розных мовах -рускай, польскай, а таксама i беларускай (1907. №25 i №26; 1908. №21).

Роуна праз год выхаду першага нумара « Нашай Нiвы», 10 лютапада 1907 г., газета падводз ць вын к зробленаму, працягвае тлумачыць бела-рускаму народу, хто яго галоуны вораг. «Наша Нива» идзе на помач цемна-му беларусу - хочэ паказаць яму, што и йон ня горшы за других людзей; хочэ закинуць у яго загнаную душу зерне прауды и сьвету, жаданне лепшаго жыцця, дый выкликаць да работы яго дрэмлючы розум, каб сьмела аглед-зеуся вакруг, каб спытауся: «хто-ж вораги нашы?» - и каб дазнауся, што найгоршы нам вораг - цемната векавая. А у гэтай цемнаце - усе карэння пакуты и неустройства жыцця» [4].

Гэтая думка працягваецца i у артыкуле «Значэнне народнай прасьве-ты» (1908. №4). «Чым цемнейшы народ, чым менш трацицца грошэй на яго прасьветленьне, - тым ён беднейшы, тым горэй яму жывецца» [4].

Адданага абаронцу знайшла сабе народная асвета Беларус у асобе публщыюта С. Палуяна. У артыкуле «З нашаго жыцьця» (1909. №38) ён падказвае шляхi росквiту беларускай культуры: «Трэба падымаць культуру у народзе i культуру сваю, беларускую, а гэта i не так лёгка, як здаецца. Мала ешчэ кн жак у нас, выходз ць усяго тольк адна газэта.
... Што-ж можна зрабщь цяпер у нас, калi нма нi школ беларускх, нi кн г паддастаткам, н усяго таго, што патрэбна да навук ? Трэба выкарыс-таць як можна лепш хаця тое, што ужо маемо. Напрыклад, трэба, каб больш iшло у веску беларускай газэты. Нехай кожны наш чытацель, кожны шчыры прыяцель сваiм родным i знаёмым расказвае аб ёй, тлумачыць тую вяль кую работу, якую можэ яна зрабщь. Чым шырэйшы круг чытацелёу, тым большую вагу мае кожнае нашэ слова, бо шмат людзей да яго прыслухiва-ецца, шмат людзей карыстае з невелкай пакуль-што скарбнщы! духоунай культуры» [5, 541-542].

Працягваючы размову з чытачом аб роднай мове на старонках « Нашай Нвы1» (1909. №39), В. Цiтовiч звяртае увагу на тое, што « працiунiкi ад-радзэньня культуры беларускай на уселяк я спосабы стараюцца заглушыць усё разрастаючыйся рух адрадзэньня беларускага народу... Кажуць, быт-цам мовы беларускай саус м н ма, а ёсць тольк нейкая мешан на слоу польскiх i рускх без нiякаго звязку».

Аутар прышодзщь вельмi цiкавыя факты, тлумачыць узнкненне беларускай мовы. «Непрауда, што у беларускай мовi шмат польскх слоу, бо раз наша навука старэйшая за польскую, то ня мы карысталi з польскай мовы, але паляк з беларускай. Бо беларуск перэклад Б бл друкавауся на 40 гадоу (1517 г.) раней чым польск; бо у самым сэрцы Польшы Кракове не польская друкарня была першай, але беларуская; бо статут (законы для усей Л^вы i Рус) укладауся i друкавауся перш па беларуску, а посьле з беларускай мовы раб л перэклад на польскую, а разам с тым, прыймал беларуске словы у польскую мову цэлком...
Непрауда, бытцам беларуская мова нездатная i бедная, у каторай ня можна п саць рэчэй мудрых.
... Мова наша, гэта скарб наш багаты i пекны, а дарап i мiлы нам за тое, што ён наш родны» [5, 557-559].

Уважлiва сачыу за нацыянальна-культурным адраджэннем на Бела-русi малады паэт М. Багдановiч. Даследчык ?сгорыи педагогiкi Е. Г. Андрэ-ева адзначае некаторыя падрабязнасц з яго жыцця. Паэт не абм нуу сваёй увагай створаны непадалёку ад Мшска, у Ратамцы, беларускi пры-тулак для дзяцей-бежанцау першай сусветнай вайны. На унутраных сценах у шэрагумесцау в сел плакаты з буйным надп сам «Шануй родную мову». У прытулку дзецi не толькi размаулялi па-беларуску, знаёмiлiся з творам беларуск х аутарау, але нас л нацыянальную вопратку. Наведау-шы прытулак, М. Багдановiч цiкавiуся тым, як бацьк ставяцца да навучан-ня х дзяцей па-беларуску быу вельм рады, што дарослыя з вял кай прых льнасцю прынял дэю нацыянальнай школы. Сюды нават мясцо-выя людз , што жыл за некальк к ламетрау ад прытулка, выдз л сва х дзяцей, бо хацел каб яны умел чытаць п саць па-беларуску. Даследчык падкрэ^вае, што вывучалася i руская мова, але тольк пасля таго, як дзец авалодаюць звычкам беларускага чытання п сьма. На мясцовым, беларускм матэрыяле ладзiлася у пазаурочны час i уся выхаваучая пра-ца з дзецьм [1, 134].
Нават у перыяд спаду рэвалюцыи i жорсткай рэакцыi пытаннее аб нацыянальнай школе не губляла сваёй вастрын i значнасцi. Калi у 1910 г на адным з пасяджэнняу Дзяржауная дума разглядала справу аб народнай школе, «Наша Н ва» змясц ла матэрыял, у як м закранула вельм важны аспект праблемы - месца нацыянальнай школы у вял кай шматнацыя-нальнай дзяржаве. Рэдакцыя сцвярджала, што калi у адной дзяржаве, ап-рача наймацнейшага i найвялiкшага народа-гаспадара, ёсць яшчэ i другiя нацыi, то для iх першаснае значэнне набывае менавiта «нацыянальная» школа, а не «дзяржауная», якая служыць нтарэсам улады. «Наша будучы-ня апiраецца не на ненавюьц да чужых нацый, не на жаданьнi перэмагчы i пакрыудзiць другiх, а на спакойнай працы над будовай сваей нацыональ-най культуры» [6, 757].

У артыкуле «Родная мова яе культурнае значэньне», надрукаваным у «Нашай Нiве» (1910. №42), зроблены наступныя вынiкi: «... Культурнае адраджэньне беларусоу выявiлося у форме нацiональнаго адраджэньня, у форме адраджэньня роднай мовы, тсьменства, артыстычнай творчасцi (iскуства). Бо толькi тады беларускi народ здабудзе сабе грамадзянске правы у сям'i культурных нацй, калi, паставiушы сваю нацiональную культуру на высокую ступень, ён прыйдзе да х не с пустым рукам , а з новым багатым дарам для усесьветнай культуры» [6, 645-646]. Пры гэтым варта адзначыць, што з'яуленне усiх атрыбутау, характэрных для лiтаратурнай мовы, якая ужо склалася у тым л ку намаганням «Нашай Н вы», было немагчыма пакуль не адпала неабходнасць прымяняць двайны шрыфт.

Традыцыйным шрыфтам у беларускiм друку з часоу Францыска Ска-рыны была крылща. Таму зусiм натуральна было выбраць яе i для бела-рускх выданняу ХХ стагоддзя. Аднак неабходнасць барацьбы з паланiза-цыяй катал цкай частк беларусау вымагала ужыванне лац нк , бо большасць катол кау была неп сьменная па-руску , значыць, не ведала к рыл-щык Пад уздзеяннем касцёла, паноу, польскай клерыкальнай i нацыяналь-най прэсы апалячаныя беларусы з году у год не пускалi сваiх дзяцей у афь цыйную школу, асаблiва у царкоуна-прыходскую, праграма якой была пра-сякнута духам праваслауя, i аддавалi перавагу тайным польскiм школам, арган заваным кзяндзам панам , або вучыл дзяцей дома па-польску.

Манфест 17 кастрычнiка 1905 г. дау магчымасць ужываць у бела-рускiм друку лацiнскi шрыфт. Палпычныт кiраунiкi руху - грамадауцы -вырашыл па магчымасц кожнае з выданняу выпускаць лац нкай к рыл-щай, хоць гэта павялiчвала кошт выданняу i з-за недахопу сродкау змян-шала агульную iх колькасць. Рабтася гэта дзеля абуджэння нацыяналь-най самасвядомасцi у абедзьвюх частках беларускага народа, дзеля аб'-яднання яго, негледзячы на царкву i касцёл, насуперак рэгiлiйнаму расколу у адну нацыю.

Нумары «Нашай Ывы1», як вядома, доугi час таксама выщавалюя па-ралельна двума шрыфтам - лац нкай к рыл цай, каб мець шырэйшае кола чытачоу. Але у канцы 1911 г у рэдакцыйным артыкуле газета пiсала: «. Аддаючы усе свае с лы усе свае заработк на друкаваньне газэты, члены Рэдакцii ня могуць пакрываць усх недахватоу, i даугi « Нашае Ывы1» ра-стуць с кожным годам болей i болей... Ёсць адзш спосаб выкруцiцца з бяды i паменшыць газэтныя недахваты: гэта - друкаваць « Наша Нву» толькi адным шрыфтам, значыць, або тольк лац нск м л тэрам , або тольк руск м .

...Ыхай выбор зробяць самi чытачы i падпiшчыкi нашы» [7, 646 ].
Дыюкуся аб шрыфце ператварылася у жывую гаворку аб задачах i над-зённых патрэбах у культурным i палiтычным жыщц Беларусi. Вялiкую увагу газета надавала погляду на гэту справу Я. Купалы. Будучы прыхiльнiкам адзiнага юрытщкага шрыфту, паэт разумна растлумачыу заганнасць друхш-рыфтовага становiшча: «Ёсць адзш вялк беларускi край, адзiн многамть-ённы беларуск народ адна у гэтага народа мова, усяго гэтая свая ж кнiжка не мае права дзялщь на дзве палавiны - на католкау i праваслау-ных, як тое дагэтуль рабша рэлИя...«. Ён дау абгрунтаваны адказ на лжы-выя выказваннi аб вышэйшасцi заходняй культуры перад усходняй: «... Культуру не шрыфт творыць, а щэ^ якя сеюцца у народзе друкаваным словам, i не шрыфт загараджвае душу беларусау да усясветнай культуры_«. У зак-лючэнн Я. Купала п ша: «Так м парадкам. абдумаушы усё, як мне сумлен-не дыктавала, i прымаючы пад увагу, што у нашым краю бадай кожны гра-матны знае рускiя л^ары1, а не лацiнскiя, я i прылучаюся да прыхiльнiкау аднаго шрыфту у беларускiм друкаваным слове i падаю свой голас за тыя л тары, як м суджана было быць у першай беларускай свецкай кн жцы -статуце Лiтоускiм» [2, 19].

З 1913 г. «Наша Н ва» перайшла на адз н грамадзянск алфав т пача-ла цалкам друкавацца крытщай. Перавага рускага шрыфту заключалася у тым, што ён аблягчау пiсьменнаму беларусу далучэнне да найбольш пашы-ранай у краше рускай кыжк, давау лепшыя магчымасцi для стварэння дру-карскай базы.
Побач з дзяржаунай пал тычнай значнасцю моуна-адукацыйнай праблемы у пауночна-заходн м кра , беларуск я выданн таго часу звяр-талi шмат увагi i на яе друг бок - маральна-этычны. Як правтьна выха-ваць дзiця, каб яно потым не цуралася сваiх бацькоу, шанавала родныя каранi, нiколi не адрывалася ад зямлi, якая яго узгадавала? У 1911 г. «Наша Нва» надрукавала шмат артыкулау па праблеме выхавання, якая непарыуна звязана з праблемай мовы. У адным з iх тлумачылася наступнае: «А трэба, пакуль дзщё малое, вучыць яго гаварыць роднай мовай, шанаваць гэту мову: трэба перэсцерэгаць, каб не перэкручывалi яе чу-жым славам ; трэба, каб мац пеяла дзецям свае песьн простые, прыву-чала шанаваць прадзедоуске абыча^ - тады, як сынок твой вырасьце i пойдзе у чужые людз , н чым з душы яго ня выбьюць любв да свайго род-наго, i, дзе-б ён ня быу - хоць за морэм, яго заусёды пацягне сэрцэ у свой куток, да сваiх бацькоу» [7, 379].

Такм чынам, за некалькi гадоу да Кастрычнцкай рэвалюцыi сфармi-равалася не тольк сама дэя беларускай нацыянальнай школы, а ужо на-ват функцыянiравалi такя навучальныя установы. Вялiкай заслугай «Нашай Нвы» з'яуляецца i тое, што ва умовах адсутнасцi дасканалай практык на яе старонках адбывалася старанная, удумлiвая адпрацоука нормау лгга-ратурнай беларускай мовы. Ужо н як я с лы не магл гнараваць моуна-асветнiцкiя праблемы у Пауночна-Заходнiм краi - гэты найважнейшы на-крунак руху беларускага народа на гстарычным шляху нацыянальна-куль-турнага адраджэння.

Л1таратура:

  1. Андреева Е. Г. Псторыя педагогЫ: у 3-х ч.: Ч. 2: Псторыя педагогк Беларус са старажытных часоу да 1917 года: Вучэб. дапам. — Мн.: МДП1 /мя А. М. Горкага, 1993. — 244с. 2 ЛуКн В, с. «Наша Нва»—центр нацыянальна-культурнага адраджэння (19063. 1915 гг.) : Вучэб. дапам. — Мн.: БДПУ 'мя М. Танка, 2000. — 35с.
  2. Лыч Л., Нав'\цк\ У. Псторыя культуры Беларус. — Мн.: НКФ «Экаперспекты-ва», 1996. — 453с.
    Наша Нва: Першая беларус. газ. з рыс. Вып. 1:1906-1908 гг. — факс. зд. - Мн.: Навука тэхн ка, 1992.
  3. Наша Н/ва: Першая беларус. газ. з рыс. Вып. 2:1909 г. — факс. зд. — Мн.: Беларуская навука, 1996. — 768с.
  4. Наша Нва: Першая беларус. газ. з рыс. Вып. 3:1910 г. — факс. зд. — Мн.: Тэхналог я, 1999. — 799с.
  5. Наша Нва: Першая беларус. газ. з рыс. Вып. 4: 1911. — факс. зд. — Мн.: Беларуская навука, 2002. — 684с.

 

Внимание!

Внимание! Все материалы, размещенные на сайте, выпущены в печатной форме и защищены законодательством об авторском праве Республики Беларусь. Полнотекстовое использование (перепечатка) материалов сайта допускается только с согласия издателя (ЧУП "Паркус плюс"), цитирование в научных целях допускается без согласия, но при обязательном указании автора статьи и источника цитирования.


Проверить аттестат

На правах рекламы